स्त्रोतांसह पडताळलेली आरोग्य माहिती, मराठीत
मराठी
StreeAyu · Women's Health
पांढऱ्या पार्श्वभूमीवर बाळाच्या वाढीचे चार टप्पे: गुलाबी चटईवर पोटावर झोपून डोकं उचलून हसणारं बाळ, स्टीलची वाटी धरून बसलेलं बाळ, लाकडी स्टूल धरून उभं राहिलेलं बाळ आणि हात पसरून चालणारं छोटं मूल, मधे ठिपक्यांचे बाण; बाजूला 'बाळ कधी हसतं, बसतं, चालतं, बोलतं?' आणि 'जाणून घ्या महिन्यानुसार बाळाच्या विकासाचे टप्पे!' असा मजकूर

बाळ कधी हसतं, बसतं, चालतं, बोलतं? जाणून घ्या महिन्यानुसार बाळाच्या विकासाचे टप्पे!

लेखक: स्त्रीआयु टीम१७ नोव्हेंबर, २०२६१५ मिनिटं वाचन
या लेखात

"शेजारच्या बाळाने दहाव्या महिन्यातच पावलं टाकली, आमचं अजून का नाही?" — असा प्रश्न बहुतेक आई-बाबांच्या, आणि आजी-आजोबांच्याही, मनात कधी ना कधी येतो. बाळाची तुलना भावंडांशी, नातेवाइकांच्या मुलांशी, सोशल मीडियावरच्या व्हिडिओंशी होत राहते — आणि मग काळजी वाटायला लागते.

या लेखात आपण बाळाच्या जन्मापासून ३ वर्षांपर्यंतचे विकासाचे टप्पे (इंग्रजीत "माइलस्टोन्स") महिन्यानुसार पाहणार आहोत — बाळ साधारण कधी हसतं, मान धरतं, बसतं, चालतं आणि बोलतं. ही माहिती मुख्यतः अमेरिकेच्या रोग नियंत्रण केंद्राच्या (CDC) आणि अमेरिकन बालरोगतज्ज्ञ संघटनेच्या (AAP) २०२२ मध्ये सुधारलेल्या याद्यांवर, आणि भारतासह पाच देशांत झालेल्या जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) अभ्यासावर आधारित आहे.

थोडक्यात:

  • प्रत्येक बाळ वेगळं आहे. विकासाचे टप्पे ठराविक तारखेला नाही, तर एका कालावधीत येतात.
  • CDC च्या यादीतले टप्पे म्हणजे त्या वयातली किमान ७५% (साधारण चारपैकी तीन) मुलं जे करू शकतात ते. त्यामुळे एखादा टप्पा त्या वयापर्यंत दिसत नसेल, तर "थांबून पाहू" न करता डॉक्टरांशी बोला.
  • आधी जमणारं काही बाळाने करणं बंद केलं, तर कोणत्याही वयात लगेच डॉक्टरांना दाखवा.
  • मुदतपूर्व (प्रीमॅच्युअर) बाळांसाठी २ वर्षांपर्यंत "करेक्टेड एज" वापरा.
  • भारतात RBSK अंतर्गत अंगणवाडीत ० ते ६ वर्षांच्या मुलांची वर्षातून दोनदा मोफत तपासणी होते. वेळेवर मिळालेली मदत सर्वात जास्त उपयोगी ठरते.

विकासाचे टप्पे म्हणजे काय, आणि ते कसे वाचावेत?

बाळ वाढताना ठराविक वयाच्या आसपास काही नवीन गोष्टी करायला शिकतं — हसणं, आवाज काढणं, पलटी मारणं, बसणं, पहिलं पाऊल, पहिला शब्द. यांनाच विकासाचे टप्पे म्हणतात.

विकासाची चार क्षेत्रं

CDC बाळाच्या विकासाचे चार भाग करते:

  • सामाजिक-भावनिक: हसणं, ओळखीच्या माणसांना ओळखणं, प्रेम दाखवणं, इतर मुलांसोबत खेळणं.
  • भाषा आणि संवाद: आवाज काढणं, बडबड, शब्द, हावभाव (टाटा करणं, बोट दाखवणं).
  • विचार आणि शिकणं: वस्तू निरखून पाहणं, लपवलेली वस्तू शोधणं, अनुकरण, सोपे प्रश्न सोडवणं.
  • हालचाल आणि शारीरिक विकास: मान धरणं, पलटी, बसणं, उभं राहणं, चालणं, हाताने वस्तू पकडणं.

या याद्या "सरासरी" नाहीत — हे महत्त्वाचं आहे

२०२२ पूर्वी अनेक याद्यांमध्ये "सरासरी" वय दिलं जायचं — म्हणजे त्या वयात निम्मीच मुलं तो टप्पा गाठतात. त्यामुळे बरीच पूर्ण निरोगी बाळं "मागे" वाटायची आणि पालक घाबरायचे. उलट, खरंच मदतीची गरज असणाऱ्या बाळांबाबत "अजून थोडं थांबून पाहू" असं व्हायचं.

म्हणून CDC आणि AAP च्या तज्ज्ञांनी २०२२ मध्ये याद्या बदलल्या. आता प्रत्येक वयासमोर तेच टप्पे दिले आहेत जे त्या वयापर्यंत किमान ७५% मुलं करू शकतात. याचा अर्थ:

  • बाळ एखादी गोष्ट यादीतल्या वयाच्या आधीच करू लागलं तर ते सामान्य आहे.
  • पण यादीतल्या वयापर्यंत एखादा टप्पा दिसत नसेल, तर ते "थांबून बघण्याचं" नव्हे, डॉक्टरांशी बोलण्याचं कारण आहे. याचा अर्थ बाळाला काही आजार आहे असा नाही — फक्त पुढची तपासणी (डेव्हलपमेंटल स्क्रीनिंग) करून खात्री करायची आहे.

मुदतपूर्व बाळ असेल तर: "करेक्टेड एज"

बाळ ठरलेल्या वेळेपेक्षा (४० आठवडे) आधी जन्मलं असेल, तर त्याचे टप्पे मोजताना करेक्टेड एज (सुधारित वय) वापरा. AAP नुसार:

  • करेक्टेड एज = बाळाचं जन्मापासूनचं वय − बाळ जितके आठवडे लवकर जन्मलं ते आठवडे.
  • उदाहरण: बाळ ३२ व्या आठवड्यात जन्मलं, म्हणजे ८ आठवडे (२ महिने) लवकर. ते जन्मानंतर ४ महिन्यांचं झालं, तर त्याचं करेक्टेड एज २ महिने — म्हणून त्याची तुलना २ महिन्यांच्या टप्प्यांशी करायची.
  • पहिली २ वर्षं करेक्टेड एज वापरावं.

महिन्यानुसार विकासाचे टप्पे

खाली प्रत्येक वयासाठी CDC च्या यादीतले प्रमुख टप्पे दिले आहेत. (CDC च्या पूर्ण यादीत आणखी काही टप्पे आहेत; डॉक्टर तपासणीत ते सगळे पाहतात.) प्रत्येक वयात लक्षात ठेवा: यातला एखादा टप्पा त्या वयापर्यंत दिसत नसेल, आधी जमणारं काही बंद झालं असेल, किंवा तुम्हाला काहीही काळजी वाटत असेल — तर डॉक्टरांशी बोला.

२ महिने

या वयापर्यंत बहुतेक बाळं:

  • तुम्ही बोलल्यावर किंवा हसल्यावर हसतात; तुम्ही जवळ आलात की आनंदी दिसतात.
  • तुमच्या चेहऱ्याकडे पाहतात; तुम्ही हललात तर नजरेने तुमच्या मागे जातात.
  • रडण्याव्यतिरिक्त इतर आवाज काढतात; मोठ्या आवाजाला प्रतिसाद देतात.
  • पोटावर ठेवल्यावर डोकं वर उचलतात; दोन्ही हात आणि दोन्ही पाय हलवतात.
  • उचलून घेतल्यावर किंवा बोलल्यावर शांत होतात.

तुम्ही काय करू शकता:

  • बाळाच्या आवाजाला हसून, बोलून उत्तर द्या — जणू तुम्ही दोघं गप्पा मारताय.
  • गाणी, अंगाईगीतं म्हणा, बोलत राहा. बाळाला अर्थ कळत नसला तरी भाषा कानावर पडते.
  • बाळ जागं असताना, तुमच्या देखरेखीखाली, थोडा वेळ पोटावर ठेवा (टमी टाइम). झोपवताना मात्र नेहमी पाठीवर.

याविषयी सविस्तर: टमी टाइम आणि बाळाचे हात मुठीत का असतात.

४ महिने

या वयापर्यंत बहुतेक बाळं:

  • तुमचं लक्ष वेधून घेण्यासाठी स्वतःहून हसतात; हसवल्यावर खुदकन हसतात (अजून पूर्ण खळखळून नव्हे).
  • "ऊ", "आ" असे आवाज काढतात (कूइंग); तुम्ही बोललात की उलट आवाज करतात.
  • तुमच्या आवाजाच्या दिशेने डोकं वळवतात.
  • उचलून धरल्यावर आधाराशिवाय मान स्थिर ठेवतात.
  • हातात खेळणं दिलं तर धरून ठेवतात; पोटावर असताना कोपरांवर जोर देऊन वर उठतात.

तुम्ही काय करू शकता:

  • चटई किंवा सतरंजीवर रोज जमिनीवर खेळू द्या — खेळण्यांपर्यंत हात पोहोचवायला, पाय मारायला संधी द्या.
  • बोलणं, गाणी, बडबडगीतं चालू ठेवा.

सविस्तर: बाळ मान कधी धरू लागतं?

६ महिने

या वयापर्यंत बहुतेक बाळं:

  • ओळखीची माणसं ओळखतात; आरशात स्वतःला पाहायला आवडतं; खळखळून हसतात.
  • तुमच्यासोबत आळीपाळीने आवाज काढतात; किंचाळल्यासारखे आनंदी आवाज काढतात.
  • हवं असलेलं खेळणं पकडायला हात पुढे करतात; वस्तू तोंडात घालून "तपासतात."
  • पोटावरून पाठीवर पलटी मारतात.
  • बसवल्यावर हातांवर टेकून आधार घेतात.

तुम्ही काय करू शकता:

  • बाळ हसलं की तुम्हीही हसा; बाळाच्या आवाजांची नक्कल करा.
  • रंगीत चित्रांची पुस्तकं एकत्र पाहा आणि चित्रांबद्दल बोला.
  • गाणी म्हणा — आजी-आजोबांची जुनी गाणीसुद्धा!

९ महिने

या वयापर्यंत बहुतेक बाळं:

  • अनोळखी माणसांजवळ लाजतात, बिलगतात किंवा घाबरतात — हे सामान्य आहे.
  • नाव घेतल्यावर तुमच्याकडे पाहतात; तुम्ही बाहेर गेलात तर प्रतिक्रिया देतात (पाहतात, हात पुढे करतात किंवा रडतात).
  • "मामामामा", "बाबाबाबा" असे वेगवेगळे आवाज काढतात; उचलून घ्या म्हणून हात वर करतात.
  • खाली पडलेली वस्तू शोधतात; दोन वस्तू एकमेकांवर आपटतात.
  • आधाराशिवाय बसतात आणि स्वतःहून बसण्याच्या स्थितीत येतात; वस्तू एका हातातून दुसऱ्या हातात घेतात.
  • "कुकू"/लपाछपीच्या खेळात हसतात.

तुम्ही काय करू शकता:

  • बाळाचे आवाज परत म्हणा आणि त्यांतून छोटे शब्द बनवा ("बा... बाबा!").
  • खेळणी थोडी दूर ठेवा, म्हणजे बाळ ती घ्यायला सरकेल, पलटी मारेल किंवा रांगेल.
  • "टाटा" करायला शिकवा.

१ वर्ष

या वयापर्यंत बहुतेक बाळं:

  • तुमच्यासोबत टाळ्या-खेळासारखे खेळ खेळतात.
  • "टाटा" करतात; आई-बाबांना "मामा", "बाबा" किंवा एखाद्या खास नावाने हाक मारतात; "नाही" समजतं (थांबतात).
  • तुम्ही लपवलेली वस्तू (उदा. कपड्याखाली खेळणं) शोधतात; डब्यात वस्तू टाकतात.
  • आधार धरून उभे राहतात आणि फर्निचर धरून चालतात.
  • अंगठा आणि तर्जनीच्या चिमटीत छोटे तुकडे उचलतात.

तुम्ही काय करू शकता:

  • तुम्ही जे करताय ते बोलून सांगा — "आता आपण हात धुतोय, साबण लावतोय."
  • बाळाच्या अर्धवट शब्दांना पूर्ण करा: बाळ "मा" म्हणालं, तर "हो, माऊ!" म्हणा.
  • घरातली स्टीलची भांडी, वाट्या, चमचे — सुरक्षित वस्तूंनी खेळू द्या.

सविस्तर: बाळाचे पहिले दात आणि महिन्यानुसार वजन वाढ.

१५ महिने

या वयापर्यंत बहुतेक मुलं:

  • आवडलेली वस्तू तुम्हाला दाखवतात; आनंद झाला की टाळ्या वाजवतात; मिठी मारून प्रेम दाखवतात.
  • "मामा/बाबा" शिवाय आणखी १-२ शब्द बोलण्याचा प्रयत्न करतात (उदा. चेंडूसाठी "बॉ").
  • मदत हवी असेल किंवा काही मागायचं असेल तर बोटाने दाखवतात.
  • हावभाव आणि शब्द दोन्ही वापरून सांगितलेलं ऐकतात (हात पुढे करून "दे" म्हटलं की खेळणं देतात).
  • स्वतः काही पावलं टाकतात; बोटांनी स्वतः थोडं खातात.

तुम्ही काय करू शकता:

  • मूल ज्या वस्तूकडे बोट दाखवतं, तिचं नाव सांगा — थोडं थांबा, मूल आवाज काढतंय का ते पाहा.
  • हातवारे करत म्हणायची बडबडगीतं म्हणा (उदा. "इथे इथे बस रे मोरा").

१८ महिने

या वयापर्यंत बहुतेक मुलं:

  • तुमच्यापासून थोडी दूर जातात, पण तुम्ही जवळ आहात ना याची खात्री करत राहतात.
  • काहीतरी मनोरंजक दाखवण्यासाठी बोट दाखवतात.
  • "मामा/बाबा" शिवाय किमान ३ शब्द बोलण्याचा प्रयत्न करतात.
  • हावभावाशिवाय सांगितलेली एक साधी सूचना ऐकतात ("ते मला दे").
  • तुमचं अनुकरण करतात (झाडू मारणं); खेळण्यातली गाडी ढकलणं असं साधं खेळतात.
  • कोणाचाही आधार न घेता चालतात; रेघोट्या मारतात; चमचा वापरायचा प्रयत्न करतात.

तुम्ही काय करू शकता:

  • खोटं-खोटं खेळ खेळा — बाहुलीला चमच्याने "भरवा", आळीपाळीने.
  • चित्रांची पुस्तकं वाचा, सोप्या शब्दांत चित्रांबद्दल बोला.
  • चेंडू इकडून-तिकडे गडगडवत खेळा.

२ वर्षं

या वयापर्यंत बहुतेक मुलं:

  • दुसरं कोणी दुखावलं किंवा रडत असेल तर ते लक्षात घेतात.
  • पुस्तकात विचारलेल्या गोष्टीकडे बोट दाखवतात ("मांजर कुठंय?"); शरीराचे किमान २ अवयव दाखवतात.
  • दोन शब्द एकत्र बोलतात ("अजून दूध").
  • टाटा आणि बोट दाखवण्याशिवाय आणखी हावभाव करतात (फ्लाइंग किस, मान डोलावून "हो").
  • एका वेळी एकापेक्षा जास्त खेळण्यांशी खेळतात.
  • चेंडूला लाथ मारतात, धावतात, आधाराने किंवा आधाराशिवाय काही पायऱ्या चढतात; चमच्याने खातात.

तुम्ही काय करू शकता:

  • मुलाच्या शब्दांना पूर्ण करून सांगा ("नाना" → "केळं! पिवळं केळं").
  • अवयवांची गाणी म्हणा आणि मध्येच थांबा — मूल शब्द किंवा कृती पूर्ण करेल.
  • चेंडू मारायला, गडगडवायला, फेकायला द्या.

३० महिने (अडीच वर्षं)

या वयापर्यंत बहुतेक मुलं:

  • इतर मुलांच्या शेजारी खेळतात, कधी कधी त्यांच्यासोबतही; "हे बघ, मी करतोय!" असं दाखवतात.
  • साधारण ५० शब्द बोलतात; एका क्रियापदासह दोन शब्द बोलतात ("कुत्रा पळाला"); "मी", "आम्ही" असे शब्द वापरतात.
  • खोटं-खोटं खेळतात (ठोकळ्याला अन्न म्हणून बाहुलीला भरवणं); दोन टप्प्यांची सूचना ऐकतात ("खेळणं ठेव आणि दार लाव").
  • झाकणं फिरवून उघडतात; दोन्ही पायांनी उडी मारतात; पुस्तकाची पानं एकेक करून उलटतात.

तुम्ही काय करू शकता:

  • मोकळेपणाने खेळू द्या — मूल ज्यात रमतंय त्यात त्याचं नेतृत्व करू द्या.
  • गोष्ट वाचताना "हा कोण?", "तो कुठे गेला?" असे प्रश्न विचारा.

३ वर्षं

या वयापर्यंत बहुतेक मुलं:

  • तुम्ही सोडून गेल्यावर (उदा. पाळणाघरात) १० मिनिटांत शांत होतात; इतर मुलांमध्ये खेळायला सामील होतात.
  • दोन-तीन वाक्यांची देवाणघेवाण करत गप्पा मारतात; "कोण, काय, कुठे, का" असे प्रश्न विचारतात; विचारल्यावर आपलं नाव सांगतात.
  • बहुतेक वेळा इतरांना कळेल इतकं स्पष्ट बोलतात.
  • दाखवल्यावर वर्तुळ काढतात; सावध केल्यावर गरम वस्तूंना हात लावणं टाळतात.
  • मोठे मणी ओवतात; काही कपडे स्वतः घालतात.

तुम्ही काय करू शकता:

  • एकत्र गोष्टी वाचा — "चित्रात काय चाललंय? पुढे काय होईल?" असं विचारा.
  • साधी गाणी, बडबडगीतं शिकवा; बाहेर मोकळ्या जागेत खेळू द्या.

एका नजरेत: वयानुसार प्रमुख टप्पे

वयप्रमुख टप्पे (CDC)डॉक्टरांशी बोला, जर (उदाहरणार्थ)…
२ महिनेहसल्यावर हसतं; रडण्याशिवाय आवाज; पोटावर डोकं उचलतंबोलल्यावर हसत नसेल, मोठ्या आवाजाला प्रतिसाद नसेल
४ महिने"ऊ-आ" आवाज; आवाजाकडे डोकं वळवतं; मान स्थिरउचलल्यावर मान स्थिर नसेल, आवाजाकडे वळत नसेल
६ महिनेओळखीची माणसं ओळखतं; खळखळून हसतं; पोटावरून पाठीवर पलटीपलटी मारत नसेल, खेळण्याकडे हात पुढे करत नसेल
९ महिनेनाव घेतल्यावर पाहतं; "मामामा/बाबाबा"; आधाराशिवाय बसतंआधाराशिवाय बसत नसेल, बडबड करत नसेल
१ वर्षटाटा करतं; "मामा/बाबा"; फर्निचर धरून चालतंआधार धरून उभं राहत नसेल, टाटा करत नसेल
१५ महिनेआणखी १-२ शब्द; बोट दाखवून मागतं; काही पावलं स्वतःबोट दाखवत नसेल, एकही पाऊल टाकत नसेल
१८ महिनेकिमान ३ शब्द; मनोरंजक गोष्ट बोटाने दाखवतं; आधाराशिवाय चालतंस्वतः चालत नसेल, ३ शब्द बोलत नसेल
२ वर्षंदोन शब्द एकत्र; २ अवयव दाखवतं; धावतं, चेंडू मारतंदोन शब्द जोडत नसेल, धावत नसेल
३० महिनेसुमारे ५० शब्द; खोटं-खोटं खेळ; दोन पायांनी उडीसुमारे ५० शब्द बोलत नसेल, खोटा खेळ खेळत नसेल
३ वर्षंगप्पा मारतं; "का/कुठे" प्रश्न; बहुतेक वेळा स्पष्ट बोलतंइतरांना बोलणं कळत नसेल, गप्पा मारत नसेल

आणि कोणत्याही वयात: आधी जमणारं काही बंद झालं, किंवा तुम्हाला काळजी वाटत असेल — तर डॉक्टरांशी बोला.

बसणं, उभं राहणं, चालणं: WHO च्या अभ्यासातले "कालावधी"

जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) भारत, घाना, नॉर्वे, ओमान आणि अमेरिका या पाच देशांतल्या ८१६ निरोगी मुलांचा जन्मानंतर ४ ते २४ महिन्यांपर्यंत नियमित अभ्यास केला, आणि हालचालीचे सहा मोठे टप्पे कोणत्या वयात येतात ते नोंदवलं. त्यातून प्रत्येक टप्प्यासाठी एक "कालावधी" (विंडो) मिळाला — म्हणजे निरोगी मुलांमध्ये हा टप्पा सामान्यपणे केव्हापासून केव्हापर्यंत येऊ शकतो. (तांत्रिक भाषेत: १ ल्या ते ९९ व्या पर्सेंटाइलपर्यंत.)

हालचालीचा टप्पासामान्य कालावधी (महिने)
आधाराशिवाय बसणं३.८ ते ९.२
आधार धरून उभं राहणं४.८ ते ११.४
हात-गुडघ्यांवर रांगणं५.२ ते १३.५
आधार धरून चालणं५.९ ते १३.७
आधाराशिवाय उभं राहणं६.९ ते १६.९
आधाराशिवाय चालणं८.२ ते १७.६

स्रोत: WHO Motor Development Study (२००६).

हे आकडे पाहिले की लक्षात येतं: एखादं बाळ ८ व्या महिन्यात चालू लागतं, तर दुसरं साडेसतराव्या महिन्यात — आणि दोन्ही सामान्य असू शकतात. त्यामुळे "शेजारचं बाळ आधी चाललं" ही तुलना निरर्थक आहे.

मात्र एक लक्षात ठेवा: WHO चे हे कालावधी "सामान्य मर्यादा" दाखवतात, तर CDC ची यादी "केव्हा तपासणी करावी" हे सांगते. उदाहरणार्थ, CDC नुसार १८ महिन्यांपर्यंत बाळ आधाराशिवाय चालत नसेल तर डॉक्टरांशी बोलायला हवं.

बसणं ते चालणं — WHO अभ्यासातले सामान्य कालावधी (महिन्यांत): आधाराशिवाय बसणं ३.८–९.२, आधार धरून उभं राहणं ४.८–११.४, हात-गुडघ्यांवर रांगणं ५.२–१३.५, आधार धरून चालणं ५.९–१३.७, आधाराशिवाय उभं राहणं ६.९–१६.९, आधाराशिवाय चालणं ८.२–१७.६
बसणं ते चालणं — WHO अभ्यासातले सामान्य कालावधी (महिन्यांत): आधाराशिवाय बसणं ३.८–९.२, आधार धरून उभं राहणं ४.८–११.४, हात-गुडघ्यांवर रांगणं ५.२–१३.५, आधार धरून चालणं ५.९–१३.७, आधाराशिवाय उभं राहणं ६.९–१६.९, आधाराशिवाय चालणं ८.२–१७.६

बाळ रांगलंच नाही तर?

अनेक घरांत "बाळ रांगलं नाही तर पुढे अडचण येते" अशी भीती असते. पण:

  • WHO च्या अभ्यासात ४.३% निरोगी मुलांनी हात-गुडघ्यांवर रांगणं कधीच केलं नाही — ती थेट उभी राहिली, चालली.
  • काही बाळं पोटावर सरपटतात, काही बसल्या बसल्या पुढे सरकतात, काही थेट उभी राहतात.
  • CDC च्या २०२२ च्या सुधारित यादीत रांगणं हा टप्पा म्हणून नाही.

म्हणून बाळ रांगलं नाही एवढ्याच कारणाने घाबरू नका. पण बाळ कोणत्याही प्रकारे हालचाल करत नसेल, किंवा शरीराची एक बाजू कमी वापरत असेल, तर डॉक्टरांना दाखवा.

कोणत्याही वयात लगेच डॉक्टरांना दाखवा, जर…

  • आधी जमणारं काही बाळाने करणं बंद केलं — उदा. आधी बडबड करायचं, आता नाही; आधी हसायचं, आता नाही. हे कोणत्याही वयात गांभीर्याने घ्या.
  • त्या वयाचा एखादा टप्पा दिसत नाही.
  • बाळ हात-पाय दोन्ही बाजूंनी सारखे हलवत नाही, किंवा एकच हात वापरतं (भारत सरकारच्या RBSK तपासणी कार्डातही हे महत्त्वाचं लक्षण मानलं आहे).
  • ४-६ महिन्यांनंतर बसवताना मान मागे किंवा एका बाजूला लटकते.
  • नजरेला नजर देत नाही, हसल्यावर हसत नाही.
  • आवाजाला प्रतिसाद देत नाही, आवाजाकडे वळत नाही.
  • डोळ्यांबद्दल शंका: डोळ्यांत पांढरट बाहुली दिसणं, तिरळेपणा (विशेषतः ३ महिन्यांनंतर), डोळ्यांच्या सतत झटक्यासारख्या हालचाली, किंवा पाहताना डोकं तिरकं करणं (विशेषतः ६ महिन्यांनंतर) — RBSK नुसार ही तपासणीसाठी पाठवण्याची कारणं आहेत.
  • तुम्हाला, आईला, आजीला — कोणालाही काहीतरी "बरोबर नाही" असं वाटतंय. CDC सुद्धा पालकांची काळजी हे डॉक्टरांशी बोलण्याचं पुरेसं कारण मानतं. काळजी वाटत असेल तर विचारणं कधीच चुकीचं नाही.

ऐकण्याची तपासणी

बोलणं शिकायला ऐकू येणं आवश्यक आहे. CDC ची शिफारस आहे की प्रत्येक बाळाची ऐकण्याची तपासणी १ महिन्याच्या आत व्हावी; तपासणीत शंका आली तर ३ महिन्यांपर्यंत तज्ज्ञांकडून पूर्ण तपासणी, आणि ऐकण्यात दोष असल्यास ६ महिन्यांपर्यंत उपचार सुरू व्हावेत. तुमच्या बाळाची जन्मानंतर ऐकण्याची तपासणी झाली की नाही हे माहीत नसेल, तर डॉक्टरांना विचारा. आणि बाळ कोणत्याही वयात आवाजाला प्रतिसाद देत नसेल, किंवा बोलणं उशिरा येत असेल, तर ऐकण्याची तपासणी नक्की करून घ्या.

नियमित विकास-तपासणी (स्क्रीनिंग)

AAP सर्व मुलांची प्रश्नावली वापरून ९, १८ आणि ३० महिन्यांत विकास-तपासणी, आणि १८ व २४ महिन्यांत ऑटिझमसाठी खास तपासणी करायला सांगते. यात घाबरण्यासारखं काही नाही — ही सर्व मुलांसाठी असलेली नेहमीची तपासणी आहे, जशी लसीकरण. ऑटिझम किंवा इतर कोणत्याही स्थितीचं निदान इंटरनेटवरच्या याद्यांवरून करू नका; ते डॉक्टर तपासणीनेच ठरवतात. लसीकरणासाठी जाताना बाळाच्या विकासाबद्दल विचारण्याची चांगली संधी असते.

भारतात मोफत तपासणी आणि मदत कुठे मिळते?

RBSK — राष्ट्रीय बाल स्वास्थ्य कार्यक्रम

  • RBSK अंतर्गत प्रत्येक तालुक्यात फिरती आरोग्य पथकं (मोबाइल हेल्थ टीम) आहेत.
  • ० ते ६ वर्षांच्या मुलांची अंगणवाडी केंद्रात वर्षातून दोनदा तपासणी होते, आणि मोठ्या मुलांची शाळेत.
  • ही तपासणी "4 D" साठी असते: जन्मतः दोष, कमतरता (उदा. कुपोषण, रक्तक्षय), आजार, आणि विकासात विलंब व अपंगत्व.
  • कार्यक्रमात समाविष्ट आजार-स्थितींसाठी मोफत उपचार आणि व्यवस्थापन हा RBSK चा उद्देश आहे.

DEIC — जिल्हा प्रारंभिक हस्तक्षेप केंद्र

तपासणीत विकासात विलंबाची शंका आली, तर मुलाला जिल्हा रुग्णालयातल्या District Early Intervention Centre (DEIC) मध्ये पाठवलं जातं. तिथे तपासणी, निदान आणि लवकर उपचार/थेरपी मिळते. काही ठिकाणी DEIC मध्ये तज्ज्ञ कर्मचारी कमी असू शकतात, हे खरं — तरीही सुरुवात इथूनच करा, आणि गरज असल्यास तिथून पुढच्या रुग्णालयात पाठवलं जातं.

MCP कार्ड — माता-बाल संरक्षण कार्ड

MCP कार्ड (माता-बाल संरक्षण कार्ड) हे फक्त लसीकरणाचं कार्ड नाही — त्यात बाळाच्या वयानुसार विकासाचे टप्पे पाहण्यासाठीही माहिती असते, आणि आशा-अंगणवाडी कार्यकर्त्या घरभेटीत त्याचा वापर करतात. हे कार्ड जपून ठेवा आणि प्रत्येक तपासणीला सोबत न्या.

पहिला संपर्क कोण?

  • तुमच्या भागातल्या आशा ताई किंवा अंगणवाडी ताई
  • जवळचं प्राथमिक आरोग्य केंद्र, ग्रामीण/उपजिल्हा रुग्णालय, किंवा सरकारी रुग्णालयाची बालरोग OPD
  • तुमचे नेहमीचे बालरोगतज्ज्ञ

सामान्य गैरसमज

"मुलगे उशिरा बोलतात, काळजी करायची नाही"

CDC च्या विकासाच्या याद्या मुलगे आणि मुली दोघांसाठी एकच आहेत. "मुलगा आहे, उशिरा बोलेल" असं म्हणून थांबून राहू नका. त्या वयाचा टप्पा दिसत नसेल, तर मुलगा असो वा मुलगी, डॉक्टरांशी बोला.

"घरात दोन-तीन भाषा बोलल्या तर बाळ उशिरा बोलतं"

AAP नुसार दोन किंवा अधिक भाषा शिकल्याने बोलण्यात विलंब होत नाही. मराठी-हिंदी-इंग्रजी किंवा घरची बोलीभाषा — बाळ सगळ्या शिकू शकतं. फक्त बाळाचे शब्द मोजताना सगळ्या भाषांतले शब्द एकत्र मोजा. आणि खरंच भाषेचा विलंब असेल तर तो सगळ्या भाषांमध्ये दिसतो — तसं वाटलं तर तपासणी करा.

"वॉकरमध्ये ठेवलं की बाळ लवकर चालतं"

उलट. AAP सांगते की वॉकरने बाळ लवकर चालत नाही, उलट चालणं उशिरा येऊ शकतं. आणि वॉकरमुळे दरवर्षी हजारो मुलं जखमी होतात — पायऱ्यांवरून घसरून डोक्याला मार, हाड मोडणं, गरम वस्तू ओढल्याने भाजणं. बहुतेक अपघात मोठी माणसं जवळ असतानाच होतात. म्हणून AAP ने चाकं असलेल्या वॉकरच्या विक्रीवरच बंदीची मागणी केली आहे. वॉकरऐवजी जमिनीवर मोकळं खेळू द्या. (पडल्यास काय करावं: बाळ पलंगावरून पडलं तर.)

"आमच्या घराण्यात सगळे उशिराच चालले"

असं असू शकतं. पण घरातल्या इतरांचा अनुभव हा आपल्या बाळाची तपासणी टाळण्याचं कारण नाही. टप्पा दिसत नसेल तर डॉक्टरांना दाखवा — सगळं ठीक असेल तर मनाला शांतता मिळेल, आणि काही असेल तर वेळेवर मदत.

"मोबाईलवर गाणी दाखवली की बाळ लवकर बोलतं"

भारतीय बालरोगतज्ज्ञांची संघटना (IAP) २ वर्षांखालील मुलांना कोणत्याही प्रकारचा स्क्रीन दाखवू नये असं सांगते. २ ते ५ वर्षांसाठी दिवसाला जास्तीत जास्त एक तास, तोही मोठ्यांच्या देखरेखीखाली. (CDC सुद्धा २ वर्षांखाली स्क्रीन टाळायला सांगते, फक्त नातेवाइकांशी व्हिडिओ कॉल अपवाद.) बाळ बोलायला शिकतं ते खऱ्या माणसांशी होणाऱ्या गप्पांतून — तुम्ही बोलता, बाळ उत्तर देतं, तुम्ही पुन्हा बोलता. मोबाईल हे करू शकत नाही.

रोज काय करू शकता?

विकासासाठी कोणतं महागडं खेळणं, ॲप किंवा "ब्रेन बूस्टर" लागत नाही. लागतं ते तुमचं लक्ष आणि वेळ:

  • बोला: स्वयंपाक करताना, अंघोळ घालताना, बाजारात जाताना — काय करताय ते बाळाला सांगत राहा.
  • गा आणि गोष्टी सांगा: अंगाईगीतं, बडबडगीतं, आजी-आजोबांच्या गोष्टी.
  • प्रतिसाद द्या: बाळाच्या बडबडीला उत्तर द्या, जणू खऱ्या गप्पा चालल्यात.
  • चित्रांची पुस्तकं: अगदी लहान वयापासून एकत्र पाहा.
  • जमिनीवर खेळ: सतरंजीवर मोकळं खेळू द्या, लहान बाळाला देखरेखीत टमी टाइम.
  • स्क्रीन टाळा, पुरेशी झोप आणि योग्य आहार द्या.
  • प्रेम आणि सुरक्षितता: रडल्यावर जवळ घेणं, कुशीत घेणं — हेच बाळाच्या विकासाचा पाया आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

बाळ कधी हसायला लागतं?

CDC नुसार २ महिन्यांपर्यंत बहुतेक बाळं तुम्ही बोलल्यावर किंवा हसल्यावर उलट हसतात. ४ महिन्यांपर्यंत स्वतःहून लक्ष वेधण्यासाठी हसतात, आणि ६ महिन्यांपर्यंत खळखळून हसतात. २ महिन्यांपर्यंत बाळ अजिबात हसत नसेल किंवा नजर देत नसेल, तर डॉक्टरांशी बोला.

बाळ कधी पलटी मारतं?

CDC नुसार ६ महिन्यांपर्यंत बहुतेक बाळं पोटावरून पाठीवर पलटी मारतात. काही बाळं यापेक्षा खूप आधी पलटी मारतात — म्हणून बाळाला पलंगावर किंवा उंच जागी एकटं कधीच सोडू नका.

बाळ कधी बसायला लागतं?

WHO च्या अभ्यासानुसार आधाराशिवाय बसणं ३.८ ते ९.२ महिन्यांदरम्यान कधीही सामान्य आहे. CDC नुसार ९ महिन्यांपर्यंत बहुतेक बाळं आधाराशिवाय बसतात. ९ महिन्यांपर्यंत बाळ आधाराशिवाय बसत नसेल, तर डॉक्टरांना दाखवा.

बाळ रांगलंच नाही तर काळजी करावी का?

फक्त रांगलं नाही म्हणून नाही. WHO च्या अभ्यासात काही निरोगी मुलं रांगलीच नाहीत, आणि CDC च्या २०२२ च्या यादीत रांगणं हा टप्पा नाही. बाळ इतर प्रकारे हालचाल करत असेल आणि बसणं, उभं राहणं, चालणं वेळेत येत असेल तर काळजी नको.

बाळ कधी चालायला लागतं?

WHO च्या अभ्यासानुसार आधाराशिवाय चालणं ८.२ ते १७.६ महिन्यांदरम्यान कधीही सामान्य आहे. CDC नुसार १५ महिन्यांपर्यंत बहुतेक मुलं स्वतः काही पावलं टाकतात, आणि १८ महिन्यांपर्यंत आधाराशिवाय चालतात. १८ महिन्यांपर्यंत मूल स्वतः चालत नसेल, तर डॉक्टरांशी बोला.

बाळ कधी बोलायला लागतं?

CDC नुसार साधारण १ वर्षापर्यंत "मामा", "बाबा" किंवा खास नावाने हाक, १५ महिन्यांपर्यंत आणखी १-२ शब्द, १८ महिन्यांपर्यंत किमान ३ शब्द, २ वर्षांपर्यंत दोन शब्द एकत्र, आणि ३० महिन्यांपर्यंत सुमारे ५० शब्द. शब्द मोजताना घरातल्या सगळ्या भाषांतले शब्द मोजा.

बाळ उशिरा बोलत असेल तर काय करावं?

वाट पाहू नका — बालरोगतज्ज्ञांशी बोला. ऐकण्याची तपासणी करून घ्या, कारण ऐकण्यात अडचण हे बोलणं उशिरा येण्याचं एक कारण असू शकतं. RBSK पथक किंवा अंगणवाडीत विचारा; गरज असल्यास DEIC मध्ये तपासणी, थेरपी आणि पुनर्वसनाची मदत मिळू शकते. आणि घरी रोज बाळाशी बोला, गा, पुस्तकं वाचा — स्क्रीन टाळा.

मुदतपूर्व बाळाचे टप्पे कसे मोजावेत?

"करेक्टेड एज" वापरा: बाळाचं जन्मापासूनचं वय वजा बाळ जितके आठवडे लवकर जन्मलं ते आठवडे. उदा. ८ आठवडे लवकर जन्मलेलं बाळ ४ महिन्यांचं असेल, तर त्याची तुलना २ महिन्यांच्या टप्प्यांशी करा. AAP नुसार पहिली २ वर्षं असं मोजावं.

बाळाच्या विकासाची तपासणी मोफत कुठे होते?

RBSK अंतर्गत अंगणवाडी केंद्रात ० ते ६ वर्षांच्या मुलांची वर्षातून दोनदा मोफत तपासणी होते. शंका असल्यास जिल्हा रुग्णालयातल्या DEIC मध्ये पुढची तपासणी आणि मदत मिळते. आशा ताई, अंगणवाडी ताई किंवा सरकारी रुग्णालयाच्या बालरोग OPD मध्ये विचारा.

हा लेख डॉक्टरांनी लिहिलेला नाही. वैद्यकीयदृष्ट्या प्रमाणित स्त्रोतांच्या आधारे तयार केला आहे.

वैद्यकीय सूचना: ही माहिती केवळ शैक्षणिक हेतूसाठी आहे. कोणत्याही आरोग्य समस्येसाठी कृपया डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.