बाळाचं व गरोदर मातेचं लसीकरण वेळापत्रक — योग्य वेळ आणि मोफत सरकारी लसी, जाणून घ्या!

बाळाच्या जन्मापासून ते किशोरवयापर्यंत अनेक लसी द्याव्या लागतात, आणि सरकारी दवाखान्यात मोफत मिळणाऱ्या लसी व खासगी दवाखान्यात सुचवल्या जाणाऱ्या अतिरिक्त लसी यांच्यातील गोंधळ अनेक पालकांना होतो. हा लेख हे दोन्ही वेळापत्रक स्पष्टपणे वेगवेगळं मांडतो, जेणेकरून तुम्हाला नेमकं काय मोफत आहे आणि काय पर्यायी आहे, हे समजेल.

महत्त्वाची सूचना: भारताचा राष्ट्रीय लसीकरण कार्यक्रम गेल्या काही वर्षांत लक्षणीयरीत्या बदलला आहे — त्यामुळे जुन्या पुस्तकांतील किंवा जुन्या कागदपत्रांतील माहिती कालबाह्य असू शकते. खाली दिलेली माहिती केंद्र सरकारच्या सध्याच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार आहे, तरीही तुमच्या बाळाचं लसीकरण करताना नेहमी तुमच्या डॉक्टर किंवा अंगणवाडी/आरोग्य केंद्रातील सध्याच्या वेळापत्रकाची खात्री करून घ्या.

गरोदर मातेसाठी लसीकरण

गरोदरपणात आई व बाळाला धनुर्वात (टिटॅनस) व घटसर्प (डिप्थीरिया) पासून संरक्षण देण्यासाठी लस दिली जाते. आधी यासाठी फक्त TT (टिटॅनस टॉक्सॉइड) वापरली जात असे, पण आता राष्ट्रीय कार्यक्रमात याऐवजी Td (टिटॅनस-डिप्थीरिया) लस वापरली जाते — कारण Td टिटॅनससोबतच घटसर्पापासूनही संरक्षण देते. जर तुम्हाला अजूनही "TT" हेच नाव सांगितलं जात असेल, तर घाबरू नका — बहुतांश ठिकाणी आता प्रत्यक्षात Td वापरली जाते.

मोफत सरकारी लसीकरण वेळापत्रक (UIP)

खालील सर्व लसी भारत सरकारच्या Universal Immunization Programme (UIP) अंतर्गत सरकारी दवाखाने, प्राथमिक आरोग्य केंद्रं (PHC) व अंगणवाडी केंद्रांवर पूर्णपणे मोफत दिल्या जातात.

जीवनसत्त्व अ: पहिला डोस ९ महिन्यांनी, त्यानंतर दर ६ महिन्यांनी, ५ वर्षांपर्यंत (एकूण ९ डोसपर्यंत).

काही जुन्या नोंदींमध्ये "गोवर" (Measles) असा उल्लेख दिसतो — सध्या सरकारी कार्यक्रमात प्लेन गोवर लस नसून MR (गोवर-रुबेला) एकत्रित लस दिली जाते. तसंच पूर्वी दिली जाणारी वेगळी DPT व हिपॅटायटिस B ही आता बहुतांश ठिकाणी एकत्रित पेंटाव्हॅलेंट लशीत समाविष्ट आहे.

अतिरिक्त/खासगी लसी (सरकारी कार्यक्रमाबाहेरील, पर्यायी)

खालील लसी भारतीय बालरोगतज्ज्ञ संघटनेने (IAP) शिफारस केलेल्या आहेत, पण त्या सध्या मोफत सरकारी कार्यक्रमाचा भाग नाहीत — त्यामुळे त्या खासगी दवाखान्यांतून विकत घ्याव्या लागतात. या अनिवार्य नाहीत — पालकांनी माहितीपूर्ण निवड म्हणून, डॉक्टरांशी चर्चा करून ठरवायच्या आहेत.

टीप: UIP व IAP यांच्या शिफारशी PCV लशीच्या डोस-संख्येबाबतही वेगळ्या आहेत — सरकारी कार्यक्रमात २ मुख्य डोस (६ व १४ आठवडे) + १ बूस्टर असे "२+१" वेळापत्रक आहे, तर IAP ३ मुख्य डोस (६, १०, १४ आठवडे) + १ बूस्टरची शिफारस करते. दोन्ही पद्धती सुरक्षित मानल्या जातात — हा फरक तुमच्या डॉक्टरांशी बोलून समजून घ्या.

HPV लस — एक महत्त्वाची अलीकडची घडामोड

गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगापासून (cervical cancer) संरक्षण देणारी HPV लस आजवर फक्त खासगीरित्याच उपलब्ध होती — पण फेब्रुवारी २०२६ मध्ये भारत सरकारने १४ वर्षांच्या मुलींसाठी ही लस राष्ट्रीय स्तरावर मोफत देण्याची मोहीम सुरू केली आहे, जी Universal Immunization Programme अंतर्गत टप्प्याटप्प्याने राबवली जात आहे. विशेष उल्लेखनीय गोष्ट म्हणजे महाराष्ट्र हे या मोहिमेच्या सुरुवातीच्या पथदर्शी (पायलट) राज्यांपैकी एक आहे, त्यामुळे राज्यात ही सुविधा आधीपासून उपलब्ध होत आहे.

IAP ची व्यापक शिफारस ९ ते १५ वयोगटातील मुलींसाठी आहे, आणि २०२५ च्या अद्ययावत मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार निरोगी रोगप्रतिकारशक्ती असलेल्या मुलींसाठी आता एकाच डोसची शिफारस केली जाते (पूर्वी २ डोस दिले जात). तुमच्या मुलीचं वय व सरकारी मोहिमेची स्थानिक उपलब्धता याबद्दल जवळच्या अंगणवाडी किंवा आरोग्य केंद्राकडे चौकशी करा.

भारतात गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगाचे जगातील सर्वाधिक रुग्ण आढळतात, त्यामुळे ही लस स्त्रीआयुच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाची आहे.

JE (जॅपनीज एन्सेफलायटिस) लस — फक्त काही भागांत आवश्यक

JE लस संपूर्ण भारतात दिली जात नाही — ती फक्त या आजाराचा प्रादुर्भाव असलेल्या (endemic) जिल्ह्यांतच सरकारी वेळापत्रकाचा भाग आहे. महाराष्ट्रात विदर्भातील नागपूर, भंडारा, चंद्रपूर, गडचिरोली व गोंदिया हे जिल्हे यासाठी विशेष संवेदनशील मानले जातात. तुम्ही या भागांत राहत असाल, तरच JE लस तुमच्या बाळाच्या वेळापत्रकात असेल — याची खात्री जवळच्या अंगणवाडी सेविका किंवा आरोग्य केंद्राकडून करून घ्या, कारण हे प्रत्येक भागासाठी लागू नाही.

लसीकरणाबद्दलच्या सामान्य शंका

लस दिल्यावर ताप येणं सामान्य आहे का?

हो, बहुतांश वेळा हे सामान्य आहे — शरीराची रोगप्रतिकारशक्ती लशीला प्रतिसाद देत असल्याचं हे लक्षण आहे. साधारणपणे लस दिल्यानंतर १२ तासांत ताप सुरू होतो व १-२ दिवसांत उतरतो (MMR सारख्या काही लसींनंतर मात्र ५-१० दिवसांनीही सौम्य ताप येऊ शकतो). मात्र ३ महिन्यांखालील बाळाला कोणताही ताप आल्यास, हे गांभीर्याने घेऊन त्वरित डॉक्टरांना दाखवा — ही वयोगट यासाठी अपवाद आहे.

एकाच वेळी इतक्या लसी/इंजेक्शन्स दिल्याने बाळाच्या रोगप्रतिकारशक्तीवर ताण येतो का?

नाही — पेंटाव्हॅलेंटसारख्या एकत्रित (combination) लसी याच कारणासाठी बनवल्या गेल्या आहेत, ज्यामुळे वेगवेगळ्या आजारांपासून संरक्षण देण्यासाठी लागणाऱ्या इंजेक्शन्सची संख्या कमी होते. आधुनिक लसी बाळाच्या रोगप्रतिकारशक्तीवर अनावश्यक ताण न आणता सुरक्षित असतात, असं वैद्यकीय संशोधन सांगतं.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

सरकारी व खासगी लसींपैकी फक्त सरकारी लसी पुरेशा आहेत का?

सरकारी वेळापत्रकातील लसी भारतातील सर्वाधिक सामान्य व गंभीर आजारांपासून संरक्षण देण्यासाठी पुरेशा आहेत, आणि त्या मोफत उपलब्ध असल्याने प्रत्येक बाळासाठी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. अतिरिक्त खासगी लसी अधिक व्यापक संरक्षण देऊ शकतात, पण त्या घ्यायच्या की नाही, हा वैयक्तिक व आर्थिक निर्णय आहे — डॉक्टरांशी चर्चा करून ठरवावा.

लसीकरणाचा एखादा डोस चुकला तर पुन्हा संपूर्ण वेळापत्रक सुरू करावं लागतं का?

नाही, सर्वसाधारणपणे चुकलेला डोस लवकरात लवकर देऊन वेळापत्रक पुढे चालू ठेवता येतं. याबद्दल डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

लसीकरण कार्ड हरवलं तर काय करावं?

ज्या आरोग्य केंद्रात किंवा दवाखान्यात लसीकरण झालं होतं, तिथल्या नोंदींवरून पुन्हा कार्ड मिळवता येऊ शकतं. शक्य असल्यास मोबाईलमध्ये फोटो काढून ठेवणंही उपयुक्त ठरतं.

टीप: भविष्यात स्त्रीआयुवर एक इंटरॅक्टिव्ह "लसीकरण वेळापत्रक ट्रॅकर" जोडण्याचा विचार आहे, जो तुमच्या बाळाच्या जन्मतारखेनुसार पुढील लसीची आठवण करून देईल.