प्रत्येक लस का दिली जाते? — लसीकरणामागचं शास्त्र सोप्या भाषेत जाणून घ्या!

आपल्या राष्ट्रीय लसीकरण वेळापत्रकाच्या लेखात आपण कधी आणि किती याबद्दल बोललो. इथे प्रत्येक लस का दिली जाते — म्हणजे ती नेमकी कोणत्या आजारापासून वाचवते आणि तो आजार गांभीर्याने घ्यावा असं का आहे — हे थोडक्यात जाणून घेऊया. प्रत्येक लशीमागे एक ठोस, वैद्यकीयदृष्ट्या सिद्ध कारण आहे — हे समजून घेतलं की लसीकरणाबद्दलचा गोंधळ किंवा भीती बऱ्याच अंशी कमी होते.

गरोदर मातेसाठी — Td का दिली जाते?

Td लस टिटॅनस (धनुर्वात) व डिप्थीरिया (घटसर्प) या दोन जीवघेण्या आजारांपासून संरक्षण देते. गरोदरपणात ही लस विशेष महत्त्वाची आहे कारण प्रसूतीदरम्यान अस्वच्छ परिस्थितीत नाळ कापली गेल्यास नवजात बाळाला धनुर्वात होण्याचा गंभीर धोका असतो — याला "नवजात धनुर्वात" (neonatal tetanus) म्हणतात, आणि हे पूर्वी भारतात बालमृत्यूचं एक मोठं कारण होतं. आई व नवजात बाळांच्या लसीकरणामुळे भारताने २०१५ मध्ये माता व नवजात धनुर्वात निर्मूलनाचं WHO चं उद्दिष्ट यशस्वीरित्या साध्य केलं — ही एक खरी, मोठी सार्वजनिक आरोग्य कामगिरी आहे.

सरकारी मोफत वेळापत्रकातील लसी — प्रत्येक लस का आवश्यक आहे?

BCG — क्षयरोगापासून संरक्षण

BCG लस क्षयरोगाच्या (टीबी) गंभीर व जीवघेण्या स्वरूपांपासून — विशेषतः लहान मुलांमधील टीबी मेंदुज्वर (meningitis) व संपूर्ण शरीरात पसरणारा टीबी — यांपासून संरक्षण देते. भारतात जगातील टीबीच्या सर्वाधिक रुग्णांपैकी सुमारे एक चतुर्थांश रुग्ण आढळतात, त्यामुळे ही लस जन्मताच देणं भारतीय संदर्भात विशेष महत्त्वाचं आहे.

पोलिओ लस (OPV व IPV)

पोलिओ हा विषाणूजन्य आजार आहे ज्यामुळे कायमचं अपंगत्व किंवा मृत्यूही होऊ शकतो. भारताला २७ मार्च २०१४ रोजी अधिकृतपणे पोलिओमुक्त घोषित करण्यात आलं — हे लसीकरणाच्या यशाचं एक ठळक उदाहरण आहे. तरीही OPV (तोंडावाटे) व IPV (इंजेक्शनद्वारे) या दोन्ही लसी सुरू ठेवल्या जातात, कारण जगात इतरत्र अजूनही पोलिओ पूर्णपणे नष्ट झालेला नाही.

हिपॅटायटिस B

हिपॅटायटिस B हा यकृताला हानी पोहोचवणारा विषाणूजन्य आजार आहे. भारतात आईकडून बाळाला प्रसूतीदरम्यान (mother-to-child transmission) हा विषाणू पसरण्याचा धोका लक्षणीय आहे — म्हणूनच ही लस जन्मानंतर २४ तासांच्या आत देणं इतकं महत्त्वाचं मानलं जातं; उशीर झाल्यास बाळाला संसर्ग होण्याचा धोका वाढतो.

DPT (त्रिगुणी) — घटसर्प, डांग्या खोकला व धनुर्वात

ही एकत्रित लस तीन गंभीर आजारांपासून संरक्षण देते: घटसर्प (डिप्थीरिया, घशात अडथळा निर्माण करणारा), डांग्या खोकला (पेर्टुसिस, लहान बाळांसाठी विशेष धोकादायक) व धनुर्वात (टिटॅनस, जखमेतून होणारा जीवघेणा संसर्ग).

Hib — हिमोफायलस इन्फ्लुएंझा टाईप B

Hib हा जिवाणू लहान मुलांमध्ये मेंदुज्वर (मेनिंजायटिस) व न्यूमोनियासारखे गंभीर संसर्ग घडवू शकतो. पेंटाव्हॅलेंट लशीत हा घटक समाविष्ट असल्याने वेगळं इंजेक्शन घ्यावं लागत नाही.

रोटाव्हायरस

रोटाव्हायरसमुळे लहान मुलांमध्ये तीव्र जुलाब व उलट्या होतात, ज्यामुळे शरीरातील पाणी कमी होऊन (डिहायड्रेशन) रुग्णालयात दाखल करावं लागू शकतं. जुलाबाच्या आजारामुळे होणारे बालमृत्यू गेल्या काही दशकांत लक्षणीयरीत्या कमी झाले आहेत, आणि यात रोटाव्हायरस लसीकरणाचाही मोठा वाटा आहे.

PCV — न्यूमोकॉकल लस

PCV लस न्यूमोकॉकस जिवाणूमुळे होणाऱ्या न्यूमोनिया, मेंदुज्वर व कानाच्या गंभीर संसर्गांपासून संरक्षण देते. न्यूमोनिया हे आजही भारतात ५ वर्षांखालील मुलांच्या मृत्यूंमागील एक प्रमुख कारण आहे, त्यामुळे ही लस या वयोगटासाठी विशेष महत्त्वाची आहे.

MR — गोवर व रुबेला

गोवर हा अत्यंत संसर्गजन्य आजार आहे ज्यामुळे न्यूमोनिया, मेंदूला सूज व मृत्यूही होऊ शकतो. रुबेला सर्वसाधारणपणे सौम्य आजार असला, तरी गरोदर स्त्रीला रुबेलाची लागण झाल्यास बाळामध्ये गंभीर जन्मजात दोष (काँजेनिटल रुबेला सिंड्रोम) होऊ शकतात — यात बहिरेपणा, हृदयदोष व मोतीबिंदू यांचा समावेश होऊ शकतो. म्हणूनच लहानपणीच सर्व मुला-मुलींना रुबेला लस देणं महत्त्वाचं आहे — यामुळे भविष्यात गरोदर राहणाऱ्या प्रत्येक स्त्रीला अप्रत्यक्षपणे संरक्षण मिळतं.

JE — जॅपनीज एन्सेफलायटिस (फक्त काही भागांत)

JE हा डासांमार्फत पसरणारा विषाणूजन्य मेंदूज्वराचा (एन्सेफलायटिस) गंभीर प्रकार आहे, ज्यातून वाचलेल्या अनेक रुग्णांना कायमस्वरूपी मज्जासंस्थेसंबंधी त्रास होऊ शकतो. हा आजार फक्त ठराविक भागांतच (उदा. महाराष्ट्रातील विदर्भाचा काही भाग) आढळत असल्याने, ही लस फक्त त्या भागांतील वेळापत्रकाचा भाग आहे.

लक्षात ठेवा — जीवनसत्त्व अ ही लस नाही: ही एक पूरक आहार (supplement) आहे, डोळ्यांचं आरोग्य व रोगप्रतिकारशक्तीसाठी दिली जाते. याला वरील संसर्गजन्य-आजार-प्रतिबंधक लसींपासून वेगळं समजून घ्यावं.

खासगी/अतिरिक्त लसी — का घ्याव्यात?

या लसी IAP ने शिफारस केलेल्या आहेत, पण सध्या मोफत सरकारी कार्यक्रमाचा भाग नाहीत. यामागील "का" खालीलप्रमाणे:

हिपॅटायटिस A

हा आजार दूषित अन्न-पाण्यातून पसरतो व यकृताला त्रास देतो. भारतासारख्या देशात स्वच्छतेच्या परिस्थितीनुसार याचा धोका बदलतो, त्यामुळे ही लस एक अतिरिक्त संरक्षण-थर मानली जाते.

टायफॉईड

टायफॉईड हा दूषित अन्न-पाण्यातून पसरणारा जिवाणूजन्य आजार आहे, जो उपचाराशिवाय गंभीर स्वरूप धारण करू शकतो. भारतात हा आजार तुलनेने सामान्य असल्याने ही लस उपयुक्त मानली जाते.

कांजिण्या (Varicella)

कांजिण्या सर्वसाधारणपणे सौम्य असल्या, तरी काही मुलांमध्ये त्वचेचे गंभीर संसर्ग किंवा दुर्मिळ गुंतागुंत होऊ शकते. मोठ्या वयात किंवा गरोदरपणात कांजिण्या झाल्यास त्रास अधिक गंभीर असू शकतो.

MMR — गालफुगीचं अतिरिक्त संरक्षण

सरकारी MR लस गोवर व रुबेलापासून संरक्षण देते; MMR यात गालफुगी (Mumps) विरुद्धचं अतिरिक्त संरक्षण जोडते. गालफुगीमुळे क्वचित प्रसंगी मेंदुज्वर किंवा (मोठ्या वयात) प्रजनन-संबंधित गुंतागुंत होऊ शकते.

Tdap — मोठ्या वयातील बूस्टर

Tdap मध्ये डांग्या खोकल्याविरुद्धच्या संरक्षणाचा समावेश असतो, जो सरकारी Td लशीत नसतो. मोठ्या वयात डांग्या खोकल्याची प्रतिकारशक्ती कमी होत असल्याने, हा बूस्टर घरातील नवजात बाळाभोवती असणाऱ्या मोठ्यांसाठीही उपयुक्त मानला जातो.

HPV — गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगापासून संरक्षण

HPV (ह्युमन पॅपिलोमाव्हायरस) हा विषाणू गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगाचं (cervical cancer) सर्वात मोठं कारण आहे. भारतात या कर्करोगाचे जगातील सर्वाधिक रुग्ण आढळतात, त्यामुळे किशोरवयातच ही लस देणं हे या कर्करोगापासून मुलींना दीर्घकालीन संरक्षण देण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग मानला जातो. (सध्या ही लस सरकारी मोहिमेअंतर्गत काही ठिकाणी मोफतही उपलब्ध होत आहे — सविस्तर माहितीसाठी आमचा लसीकरण वेळापत्रकाचा लेख पाहा.)

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

इतक्या सगळ्या आजारांसाठी वेगवेगळ्या लसी खरंच गरजेच्या आहेत का?

हो — प्रत्येक लस वेगळ्या जिवाणू किंवा विषाणूपासून संरक्षण देते, आणि एका आजारापासून संरक्षण मिळाल्याने दुसऱ्या आजारापासून आपोआप संरक्षण मिळत नाही. म्हणूनच प्रत्येक लस स्वतंत्रपणे महत्त्वाची आहे.

एखादा आजार आता क्वचित आढळतो, तरी त्याची लस का घ्यावी?

गोवर, धनुर्वात यांसारखे आजार आज क्वचित दिसतात, याचं मुख्य कारणच व्यापक लसीकरण आहे. लसीकरण थांबवल्यास हे आजार पुन्हा पसरण्याचा धोका असतो — पोलिओसारख्या आजाराने जग हे प्रत्यक्ष अनुभवलं आहे.

खासगी लसी न घेतल्यास बाळाला खरंच धोका आहे का?

सरकारी वेळापत्रकातील लसी सर्वाधिक सामान्य व गंभीर आजारांपासून पुरेसं संरक्षण देतात. खासगी लसी अतिरिक्त, पण पर्यायी संरक्षण देतात — हा निर्णय कुटुंबाच्या परिस्थितीनुसार व डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार घ्यावा.