गर्भाशयाच्या मुखाचा कर्करोग (cervical cancer) हा भारतातील स्त्रियांमध्ये सर्वाधिक आढळणाऱ्या कर्करोगांपैकी एक आहे — २०२२ मधील अंदाजानुसार भारतात दरवर्षी सुमारे १,२७,००० नवीन रुग्ण आढळतात आणि सुमारे ८०,००० स्त्रियांचा यामुळे मृत्यू होतो, जे जगभरातील एकूण मृत्यूंपैकी जवळपास एक चतुर्थांश आहे. ही आकडेवारी चिंताजनक वाटू शकते, पण एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी — हा जगातील सर्वात जास्त प्रतिबंध करता येण्याजोगा कर्करोगांपैकी एक आहे. योग्य वेळी तपासणी आणि लसीकरणाने याचा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी करता येतो.
HPV आणि गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगाचा संबंध काय?
जवळपास सर्व गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगांमागे HPV (Human Papillomavirus) या विषाणूचा दीर्घकालीन संसर्ग कारणीभूत असतो. HPV हा अत्यंत सामान्य विषाणू आहे — बहुतांश लैंगिकदृष्ट्या सक्रिय व्यक्तींना आयुष्यात कधी ना कधी याचा संसर्ग होतो, आणि बहुतेक वेळा शरीर स्वतःहून हा संसर्ग नष्ट करतं. पण काही विशिष्ट प्रकारच्या HPV चा संसर्ग दीर्घकाळ राहिल्यास, वर्षानुवर्षांनी तो गर्भाशयाच्या मुखातील पेशींमध्ये बदल घडवून कर्करोगाला कारणीभूत ठरू शकतो.
पॅप स्मिअर म्हणजे काय आणि किती वेळा करावा?
पॅप स्मिअर ही एक साधी, कमी वेळ लागणारी तपासणी आहे, ज्यामध्ये डॉक्टर गर्भाशयाच्या मुखातील पेशींचा नमुना घेऊन, त्यात कर्करोगपूर्व (precancerous) बदल आहेत का, हे तपासतात. आंतरराष्ट्रीय मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार (ACOG) साधारण २१ वर्षांपासून पुढे दर ३ वर्षांनी पॅप स्मिअर, किंवा ३० वर्षांनंतर पॅप स्मिअरसोबत HPV चाचणी दर ५ वर्षांनी करण्याची शिफारस केली जाते — नेमकं वेळापत्रक व्यक्तीनुसार बदलू शकतं, त्यामुळे तुमच्यासाठी योग्य वेळापत्रक स्त्रीरोगतज्ज्ञांकडून समजून घ्यावं. भारतात मात्र सध्या स्क्रीनिंगचं प्रमाण खूपच कमी आहे — पात्र स्त्रियांपैकी अंदाजे केवळ २% स्त्रियांचीच नियमित तपासणी होते, जे या आजारामुळे होणाऱ्या मृत्यूंचं एक मोठं कारण आहे.
पेशींमध्ये कर्करोगपूर्व बदल लवकर आढळल्यास, तो कर्करोगात बदलण्याआधीच उपचार करणं शक्य असतं — म्हणूनच नियमित तपासणी इतकी महत्त्वाची आहे.
HPV लस — प्रतिबंधाची पहिली पायरी
HPV लस हा या कर्करोगापासून बचाव करण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग आहे. ही लस नेमकी कशी काम करते, कोणत्या वयात द्यावी आणि भारतातील उपलब्धता याबद्दल सविस्तर माहितीसाठी आमचा लसीकरणामागील शास्त्र सांगणारा लेख जरूर वाचा — इथे ती माहिती पुन्हा न देता, फक्त इतकं लक्षात ठेवूया की लसीकरण आणि नियमित तपासणी या दोन्ही गोष्टी एकत्रितपणे केल्यासच सर्वाधिक संरक्षण मिळतं — लस घेतली म्हणून तपासणी टाळता येत नाही, आणि तपासणी करत आहात म्हणून लसीकरणाचं महत्त्व कमी होत नाही.
लक्षणं आणि डॉक्टरांना कधी भेटावं?
सुरुवातीच्या टप्प्यात गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगाची कोणतीही स्पष्ट लक्षणं जाणवत नाहीत — म्हणूनच लक्षणांची वाट न पाहता नियमित तपासणी करणं गरजेचं आहे. पुढील लक्षणं जाणवल्यास मात्र त्वरित डॉक्टरांना भेटावं:
- पाळी दरम्यान किंवा नंतर असामान्य रक्तस्राव
- संभोगानंतर रक्तस्राव
- मेनोपॉजनंतर होणारा रक्तस्राव
- असामान्य, दुर्गंधीयुक्त स्त्राव
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
पॅप स्मिअर वेदनादायक असतो का?
बहुतेकींना थोडं अस्वस्थ वाटू शकतं, पण साधारणपणे वेदनादायक नसतो. संपूर्ण तपासणी काही मिनिटांतच पूर्ण होते.
HPV लस घेतली असेल, तरीही पॅप स्मिअर करणं गरजेचं आहे का?
हो. लस बहुतांश उच्च-जोखमीच्या HPV प्रकारांपासून संरक्षण देते, पण सर्वच प्रकारांपासून नाही — त्यामुळे नियमित तपासणी सुरूच ठेवावी.
लग्न न झालेल्या किंवा लैंगिकदृष्ट्या सक्रिय नसलेल्या स्त्रियांना ही तपासणी गरजेची आहे का?
तपासणीचं वेळापत्रक वय व वैयक्तिक जोखीम घटकांवर अवलंबून असतं — याबद्दल स्त्रीरोगतज्ज्ञांशी थेट चर्चा करणं योग्य, कारण प्रत्येकीची परिस्थिती वेगळी असते.
कुटुंबात कोणालाही हा कर्करोग नसेल, तरीही धोका असतो का?
हो. गर्भाशयाच्या मुखाचा कर्करोग प्रामुख्याने HPV संसर्गामुळे होतो, कौटुंबिक इतिहासामुळे नाही — त्यामुळे कौटुंबिक इतिहास नसतानाही नियमित तपासणी तितकीच महत्त्वाची आहे.
