कंटाळा येतो म्हणून लगेच फोन हातात घेता? जाणून घ्या कंटाळा कधी उपयोगी ठरू शकतो!

हा लेख Veritasium या विज्ञान-शिक्षण चॅनेलवरील डेरेक म्युलर यांच्या 'Why Boredom is Good For You' या व्हिडिओपासून विषयाची प्रेरणा घेऊन लिहिला आहे. व्हिडिओतील मुद्दे आम्ही मूळ वैज्ञानिक संशोधनाशी स्वतंत्रपणे पडताळून पाहिले आहेत; जिथे संशोधन वेगळं किंवा अनिश्चित आहे, तिथे ते स्पष्ट नमूद केलं आहे. हा स्त्रीआयुचा स्वतःचा अभ्यास किंवा वैद्यकीय सल्ला नाही.

बसची वाट पाहताना, भाजी शिजत असताना, दवाखान्याच्या रांगेत, मुलांच्या शाळेबाहेर उभं असताना — दोन मिनिटं रिकामी मिळाली की हात आपोआप फोनकडे जातो. रील्स, व्हॉट्सॲप ग्रुप्स, बातम्या. कंटाळा यायच्या आधीच आपण तो "मिटवून" टाकतो.

पण कधी विचार केलाय — कंटाळा येऊ दिला तर काय होईल? काही संशोधक म्हणतात की थोडा कंटाळा मनासाठी उपयोगीही ठरू शकतो. पण हेही खरं की सतत कंटाळा वाटणं हा काही वेळा मोठ्या त्रासाचा इशारा असतो.

म्हणून या लेखाचा मुख्य मुद्दा असा आहे: कंटाळा हा मनाने दिलेला एक संकेत आहे — तो नेहमी चांगला किंवा नेहमी वाईट नसतो. कंटाळा आल्यावर आपण पुढे काय करतो, हे जास्त महत्त्वाचं.

कंटाळा म्हणजे नेमकं काय?

मानसशास्त्रज्ञ जॉन ईस्टवुड आणि सहकाऱ्यांनी (२०१२) अनेक सिद्धांतांचा आढावा घेऊन कंटाळ्याची व्याख्या अशी केली: "काहीतरी समाधानकारक करावंसं वाटत असूनही, तसं करता न येण्याचा अप्रिय अनुभव."

त्यांच्या मते कंटाळा हा मुळात लक्षाशी (attention) संबंधित अनुभव आहे — जेव्हा आपलं लक्ष ना बाहेरच्या कामात नीट गुंतत, ना आपल्या मनातल्या विचारांत, तेव्हा कंटाळा येतो.

सोप्या शब्दांत: कंटाळा म्हणजे मन सांगतंय, "आत्ता जे चाललंय ते मला पुरेसं अर्थपूर्ण किंवा गुंतवून ठेवणारं वाटत नाही — काहीतरी वेगळं हवं."

कंटाळा उपयोगी कसा ठरू शकतो?

१. मन भटकू देणं — आणि नव्या कल्पना

ब्रिटनमधील सॅन्डी मान आणि रेबेका कॅडमन (युनिव्हर्सिटी ऑफ सेंट्रल लँकेशायर) यांनी २०१४ मध्ये एक प्रसिद्ध प्रयोग केला. संशोधकांनी वर्णन केल्याप्रमाणे:

• एका गटाला आधी सुमारे १५ मिनिटं टेलिफोन डिरेक्टरीतले नंबर लिहून काढण्याचं अतिशय कंटाळवाणं काम दिलं गेलं. त्यानंतर दोन प्लास्टिकच्या कपांचे जास्तीत जास्त वेगवेगळे उपयोग सुचवायला सांगितलं. हा गट, हे कंटाळवाणं काम न केलेल्या गटापेक्षा जास्त कल्पना घेऊन आला.
• दुसऱ्या प्रयोगात एका गटाला नंबर लिहिण्याऐवजी फक्त वाचायला लावलं — हे काम आणखी निष्क्रिय होतं. या गटाने तर आणखी जास्त कल्पना सुचवल्या.

संशोधकांनी याचं संभाव्य कारण दिवास्वप्न (daydreaming) सांगितलं — कंटाळवाण्या कामात मन भटकतं, आणि ते भटकणं सर्जनशीलतेला मदत करत असावं.

पण मर्यादाही लक्षात घ्या: हे लहान, प्रयोगशाळेतले प्रयोग होते; त्यांनी कंटाळ्यानंतर लगेचचा, अल्पकालीन परिणाम मोजला. "कंटाळा आला की आपण नक्की जास्त सर्जनशील होतो" असं यावरून म्हणता येत नाही — एवढंच की कंटाळ्यात मन भटकण्याची संधी असते.

२. मेंदूचं "डिफॉल्ट मोड नेटवर्क"

आपण बाहेरच्या एखाद्या कामावर लक्ष केंद्रित करत नसतो — खिडकीबाहेर बघत बसलो असतो, भांडी घासत असतो — तेव्हा मेंदू "बंद" नसतो. मेंदूतील काही भागांचं एक जाळं अशा वेळी जास्त सक्रिय होतं. शास्त्रज्ञ त्याला "डिफॉल्ट मोड नेटवर्क" म्हणतात — सोप्या भाषेत, "मनाच्या आत डोकावणारी यंत्रणा."

रँडी बकनर आणि सहकाऱ्यांच्या (२००८) आढाव्यानुसार हे जाळं जुन्या आठवणी आठवताना, भविष्याची कल्पना करताना आणि दुसऱ्याच्या दृष्टिकोनातून विचार करताना सक्रिय असतं. म्हणजे "काहीच न करणं" या वेळेत मेंदू स्वतःशी, आठवणींशी आणि भविष्याशी जोडणी करत असतो.

३. मन भटकलं की ते अनेकदा भविष्याचा विचार करतं

बेंजामिन बेअर्ड, जोनाथन स्मॉलवूड आणि जोनाथन स्कूलर (२०११) यांच्या अभ्यासात दिसलं की मन भटकतं तेव्हा येणारे विचार मुख्यतः भविष्याबद्दल असतात — आपली उद्दिष्टं, पुढची कामं, नियोजन. याला त्यांनी "आत्मचरित्रात्मक नियोजन" (autobiographical planning) म्हटलं — म्हणजे स्वतःच्या आयुष्याचं पुढचं नियोजन मनात आपोआप होणं.

म्हणजे रिकामा वेळ प्रत्येक वेळी "वाया" जात नाही — तो कधीकधी आपल्याला पुढचा विचार करायला वेळ देतो.

४. कंटाळा आपल्याला अर्थपूर्ण कामाकडे ढकलतो का?

विम व्हॅन टिलबर्ग आणि एरिक इगू (२०१७) यांनी असा सिद्धांत मांडला की कंटाळा म्हणजे "हे काम निरर्थक वाटतंय" याचा संकेत, आणि तो आपल्याला अर्थपूर्ण काम शोधायला प्रवृत्त करतो. त्यांच्या प्रयोगांत कंटाळलेल्या लोकांनी इतरांना मदत करण्याची इच्छा जास्त व्यक्त केली.

पण हा निष्कर्ष अजून पक्का नाही: २०२५ मध्ये ३,५०० हून अधिक लोकांवर झालेल्या, आधीच नियोजन जाहीर करून केलेल्या एका मोठ्या अभ्यासात (registered report) कंटाळ्यामुळे लोक सरसकट जास्त मदत करतात किंवा जास्त त्रासदायक वागतात, असा स्पष्ट परिणाम आढळला नाही. कंटाळ्यानंतर माणूस काय करेल, हे त्या वेळी कोणते पर्याय समोर आहेत यावर बरंच अवलंबून असतं, असं त्या संशोधकांनी नमूद केलं.

म्हणून इथे एवढंच म्हणता येईल: कंटाळा आपल्याला "काहीतरी वेगळं, अर्थपूर्ण कर" असं सुचवू शकतो — पण तो संकेत आपण कसा वापरतो, ते आपल्या हातात आहे.

पण कंटाळा नेहमीच चांगला नसतो

अधूनमधून येणारा, थोड्या वेळाचा कंटाळा आणि सततचा, दीर्घकाळ टिकणारा कंटाळा यांत मोठा फरक आहे.

अनेक अभ्यासांत वारंवार कंटाळा येण्याची प्रवृत्ती (boredom proneness) नैराश्य, चिंता आणि ताण यांच्याशी जोडलेली आढळली आहे — उदा. ली आणि झेलमन (२०१९) यांच्या अभ्यासात. व्हॅन टिलबर्ग आणि इगू यांनीही नमूद केलं आहे की आधीच्या संशोधनात कंटाळा व्यसन, नैराश्य आणि आक्रमकतेशी संबंधित आढळला आहे. हे संबंध आहेत — कंटाळ्यामुळेच हे त्रास होतात असं नव्हे, उलट काही वेळा हे त्रास असल्यामुळे सगळंच कंटाळवाणं वाटू लागतं.

हा फक्त कंटाळा नसेल तर?

पुढील गोष्टी दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ जाणवत असतील, तर तो कदाचित फक्त कंटाळा नाही:

• आधी आवडणाऱ्या कोणत्याच गोष्टीत रस न वाटणं
• आतून सतत रिकामं, उदास किंवा निराश वाटणं
• झोप किंवा भूक यांत मोठा बदल
• सततचा थकवा, कशातच लक्ष न लागणं
• "जगून काय उपयोग" असे विचार येणं

अशा वेळी मदत घ्या. नैराश्याबद्दल अधिक माहिती आमच्या नैराश्यावरील लेखात आहे. टेली-मानस — १४४१६ (केंद्र सरकारची मोफत, २४ तास चालणारी मानसिक आरोग्य हेल्पलाइन) वर अनेक भारतीय भाषांमध्ये बोलता येतं. स्वतःला इजा करण्याचे विचार येत असतील तर लगेच ११२ वर फोन करा किंवा जवळच्या रुग्णालयात जा.

कंटाळा, थकवा की उदासी? — स्त्रियांसाठी महत्त्वाचा फरक

घरकामाचं तेच-ते चक्र — स्वयंपाक, भांडी, डबे, कपडे — कधी कंटाळवाणं वाटतं, कधी अंगावर येतं, तर कधी आतून रिकामपण जाणवतं. या तिन्ही भावना वेगळ्या आहेत, आणि त्यांचे उपायही वेगळे:

• कंटाळा — "हे सगळं तेच-तेच आहे, काहीतरी नवं, आवडीचं हवं." → अर्थपूर्ण किंवा आवडीची गोष्ट शोधणं उपयोगी.
• बर्नआउट / अतिथकवा — "माझ्याकडून आता होतच नाही, सगळं अंगावर येतंय." → विश्रांती, जबाबदाऱ्यांची वाटणी आणि मदत गरजेची. आमचा बर्नआउटवरील लेख वाचा.
• उदासी / नैराश्य — "कशातच अर्थ वाटत नाही, काही करावंसंच वाटत नाही." → डॉक्टर किंवा समुपदेशकांची मदत.

एखाद्या स्त्रीला आयुष्यात अपूर्ण वाटत असेल, तर तिला "कंटाळ्याचा आनंद घे" असं सांगणं योग्य नाही. तिची भावना खरी आहे, आणि तिच्या मुळाशी जाणं महत्त्वाचं आहे.

फोन आणि "कंटाळ्याचा अभाव"

आज आपल्याला कंटाळा यायला वेळच मिळत नाही. प्रत्येक रिकामा क्षण फोनने भरला जातो. याचा अर्थ असा की मन भटकण्याचा, स्वतःशी बोलण्याचा, आठवणी-स्वप्नं-नियोजन यांचा तो वेळही कमी होतो.

स्क्रीन आणि लक्ष यांच्या संबंधावरचं संशोधन अजून विकसित होत आहे, त्यामुळे "फोनमुळे मेंदू खराब होतो" असं सरसकट म्हणता येत नाही. पण सतत छोट्या, वेगवान व्हिडिओंमध्ये गुंतून राहण्याचे परिणाम आम्ही आमच्या ब्रेन रॉटवरील लेखात सविस्तर मांडले आहेत.

मुलं आणि कंटाळा

"आई, मला कंटाळा आलाय!" — हे वाक्य ऐकल्यावर अनेक आया लगेच काहीतरी उपाय शोधतात: नवा खेळ, नवी ॲक्टिव्हिटी, किंवा मोबाइल.

पण मुलांना प्रत्येक मिनिट गुंतवून ठेवण्याची जबाबदारी तुमची नाही. अमेरिकन ॲकॅडमी ऑफ पेडियाट्रिक्सच्या (AAP) "द पॉवर ऑफ प्ले" अहवालानुसार खेळ हा "वेळ घालवणं" नव्हे — तो मुलांची सामाजिक-भावनिक, भाषिक आणि स्वतःवर नियंत्रण ठेवण्याची कौशल्यं घडवतो, आणि मेंदूच्या विकासाला मदत करतो. कंटाळा आल्यावर मूल स्वतःहून काय खेळायचं ते शोधतं — हीच त्या कौशल्यांची सुरुवात असू शकते.

भारतीय बालरोगतज्ज्ञ संघटनेच्या (IAP) स्क्रीन टाइमबद्दलच्या मार्गदर्शक सूचना:

• २ वर्षांखालील मुलं: कोणतीही स्क्रीन नको
• २ ते ५ वर्षं: दिवसाला जास्तीत जास्त एक तास, मोठ्यांच्या देखरेखीखाली
• ५ ते १० वर्षं: दिवसाला दोन तासांपेक्षा कमी

कधीतरी मुलाला फोन दिला म्हणून स्वतःला दोष देऊ नका — प्रत्येक आई कधी ना कधी असं करते. आमचा मॉम गिल्टवरील लेख याबद्दल आहे.

मुलांना कंटाळा आला की करता येतील अशा गोष्टी (ऐच्छिक):

• घरातले जुने बॉक्स, कागद, रंग, कपडे यांचा एक "कंटाळा डबा" ठेवा — त्यातून मूल स्वतः काहीतरी बनवेल.
• लगेच उपाय न सुचवता विचारा: "मग तुला काय करावंसं वाटतं?"
• अंगणात, गच्चीवर, बागेत मोकळं खेळू द्या.

किशोरवयीन मुलं-मुली

परीक्षेनंतरच्या सुट्ट्यांमध्ये किंवा अभ्यासाच्या मधल्या वेळेत किशोरवयीन मुलांना कंटाळा येतो, आणि फोन हाच सोपा पर्याय वाटतो. त्यांना उपदेश करण्यापेक्षा पर्याय उपलब्ध करून द्या — एखादा छंद, खेळ, स्वयंपाकात मदत, पुस्तक, मित्रांसोबत बाहेर फेरफटका. परीक्षेच्या ताणाबद्दल आमचा परीक्षेच्या टेन्शनवरील लेख उपयोगी ठरेल.

कंटाळा आला की काय करावं?

• लगेच फोन उचलू नका — काही मिनिटं थांबा. कंटाळ्यासोबत थोडा वेळ बसा. मन कुठे जातंय ते पाहा.
• कमी धावपळीची कामं करा — फेरफटका, भांडी घासणं, चहाचा कप घेऊन खिडकीजवळ बसणं, विणकाम, भाजी निवडणं. अशा कामांत मन मोकळं भटकू शकतं.
• सुचलेल्या कल्पना लिहून ठेवा — एक छोटी वही जवळ ठेवा.
• आठवड्यातून एक "फोन-मुक्त तास" ठरवा — घरातल्या सगळ्यांसाठी.
• कंटाळ्याचा संकेत समजून घ्या — "मला खरंच काय करावंसं वाटतंय?" एखादा जुना छंद, मैत्रिणीला फोन, बागकाम, नवं काहीतरी शिकणं.
• मन सुन्न करणाऱ्या स्क्रोलिंगऐवजी मनाला खरोखर समाधान देणारी गोष्ट निवडा.

हे उपाय कंटाळ्याला चांगल्या पद्धतीने वापरण्यासाठी आहेत. ते नैराश्य किंवा चिंतेवरचे उपचार नाहीत, आणि ते केल्याने "नक्की जास्त सर्जनशील व्हाल" अशी हमीही नाही.

गैरसमज आणि खरं सत्य

• "कंटाळा येणं म्हणजे आळशीपणा" — नाही. कंटाळा म्हणजे मनाने दिलेला "काहीतरी बदल हवा" असा संकेत.
• "मुलं कंटाळली म्हणजे त्यांना आणखी ॲक्टिव्हिटी हव्यात" — नेहमीच नाही. मोकळा वेळ आणि स्वतःहून खेळणंही त्यांच्या विकासासाठी महत्त्वाचं.
• "कंटाळ्यातून नेहमी सर्जनशीलता येते" — नाही. काही प्रयोगांत तात्पुरता परिणाम दिसला, पण ती हमी नाही.
• "स्क्रोलिंगने कंटाळा जातो" — तात्पुरता झाकला जातो; पण मन भटकण्याचा, विचार करण्याचा वेळही त्याबरोबर जातो.
• "कंटाळा नेहमीच निरुपद्रवी असतो" — नाही. सततचा, दीर्घकाळ कंटाळा आणि कशातच रस न वाटणं हे नैराश्याचं लक्षण असू शकतं.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

कंटाळा का येतो?

मानसशास्त्रज्ञांच्या व्याख्येनुसार, काहीतरी समाधानकारक करावंसं वाटत असूनही आत्ताच्या कामात किंवा विचारांत लक्ष नीट गुंतत नाही, तेव्हा कंटाळा येतो. तेच-ते काम, अर्थहीन वाटणारं काम किंवा अजिबात उत्तेजना नसणं ही सामान्य कारणं आहेत.

सतत कंटाळा येणं हे डिप्रेशनचं लक्षण आहे का?

असू शकतं. वारंवार कंटाळा येण्याची प्रवृत्ती नैराश्य आणि चिंतेशी जोडलेली आढळते. दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ कोणत्याच गोष्टीत रस नसेल, उदास वाटत असेल किंवा झोप-भूक बदलली असेल, तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्या किंवा टेली-मानस १४४१६ वर फोन करा.

कंटाळा घालवण्यासाठी काय करावं?

लगेच फोन उचलण्याऐवजी काही मिनिटं थांबा, फेरफटका किंवा हलकं काम करा, आणि "मला खरंच काय करावंसं वाटतं?" हा प्रश्न स्वतःला विचारा. आवडीचा छंद, एखाद्याशी बोलणं किंवा नवं काही शिकणं हे स्क्रोलिंगपेक्षा जास्त समाधान देऊ शकतं.

मुलांना कंटाळा येऊ द्यावा का?

हो, थोड्या प्रमाणात. मोकळ्या वेळात मूल स्वतःहून खेळ शोधायला शिकतं. AAP नुसार खेळ मुलांची सामाजिक-भावनिक आणि स्वनियंत्रणाची कौशल्यं घडवतो. स्क्रीनबद्दल IAP च्या वयानुसार मर्यादा पाळा.

कंटाळा आणि क्रिएटिव्हिटीचा संबंध काय?

२०१४ च्या एका प्रयोगात कंटाळवाणं काम केल्यानंतर लोकांनी जास्त कल्पना सुचवल्या, आणि संशोधकांनी याचं कारण मन भटकणं (दिवास्वप्न) असावं असं सुचवलं. पण हे लहान, अल्पकालीन प्रयोग आहेत — कंटाळा नेहमी सर्जनशीलता वाढवतो असं म्हणता येत नाही.