भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषदेच्या (ICMR) २०२३ सालच्या अभ्यासानुसार, भारतात सुमारे १० कोटींहून अधिक लोकांना मधुमेह आहे, आणि जवळपास १३.६ कोटी लोकांना प्री-डायबिटीस — म्हणजे मधुमेह होण्याचा धोका जास्त असलेली अवस्था. हे प्रमाण जगातील सर्वाधिक आहे. असं असूनही, मधुमेहाबद्दलचे अनेक गैरसमज आजही सर्रास ऐकायला मिळतात. मधुमेह नेमका काय आहे, हे नीट समजून घेतलं की त्याचं व्यवस्थापन करणं खूपच सोपं वाटायला लागतं.
मधुमेह म्हणजे नेमकं काय?
आपण खाल्लेल्या अन्नाचं शरीर ग्लुकोज (साखर) मध्ये रूपांतर करतं, आणि हीच साखर पेशींपर्यंत पोहोचवण्याचं काम इन्सुलिन हे संप्रेरक करतं. इन्सुलिन स्वादुपिंडात (पॅन्क्रियास) तयार होतं. मधुमेहात एक तर स्वादुपिंड पुरेसं इन्सुलिन तयार करत नाही, किंवा शरीराच्या पेशी इन्सुलिनला व्यवस्थित प्रतिसाद देत नाहीत. यामुळे रक्तातील साखरेचं प्रमाण वाढतं, आणि वेळीच नियंत्रणात न आणल्यास हृदय, मूत्रपिंड, डोळे व मज्जासंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो.
मधुमेहाचे प्रकार
- टाईप १ मधुमेह: यात शरीराची रोगप्रतिकारशक्ती चुकून स्वादुपिंडातील इन्सुलिन तयार करणाऱ्या पेशींवर हल्ला करते, त्यामुळे शरीर जवळजवळ इन्सुलिन तयार करूच शकत नाही. हा प्रकार सहसा लहान वयातच सुरू होतो आणि यासाठी आयुष्यभर इन्सुलिन घेणं आवश्यक असतं.
- टाईप २ मधुमेह: हा सर्वात सामान्य प्रकार आहे. यात शरीर इन्सुलिन तयार करतं, पण एकतर ते पुरेसं नसतं किंवा पेशी त्याला व्यवस्थित प्रतिसाद देत नाहीत. वजन, आहार व व्यायामातील बदलांनी हा प्रकार अनेकदा चांगल्या प्रकारे नियंत्रणात ठेवता येतो; काहींना औषधं किंवा इन्सुलिनचीही गरज लागते.
- गरोदरपणातील मधुमेह: गरोदरपणात तयार होणाऱ्या संप्रेरकांमुळे शरीराची इन्सुलिन वापरण्याची क्षमता कमी होते. साधारण प्रत्येक १० पैकी १ गरोदर स्त्रीला हा त्रास होऊ शकतो — याबद्दल सविस्तर आमच्या गरोदरपणातील मधुमेह या लेखात वाचा.
- प्री-डायबिटीस: रक्तातील साखर सामान्यपेक्षा जास्त, पण मधुमेह म्हणण्याइतकी जास्त नाही अशी अवस्था. वेळीच लक्ष दिल्यास टाईप २ मधुमेहापर्यंत पोहोचणं टाळता येऊ शकतं.
लक्षणं कोणती?
टाईप १ मधुमेहाची लक्षणं सहसा अचानक व तीव्रतेने दिसतात — खूप तहान लागणं, वारंवार लघवीला जावं लागणं, प्रचंड भूक लागूनही वजन कमी होणं, थकवा आणि अंधुक दिसणं.
टाईप २ मधुमेहाची लक्षणं मात्र हळूहळू, अनेकदा वर्षानुवर्षं लक्षातही न येता वाढतात. वरील लक्षणांसोबतच जखमा हळू बऱ्या होणं, त्वचेला खाज येणं, वारंवार इन्फेक्शन होणं किंवा हातापायांना मुंग्या येणं ही लक्षणं दिसू शकतात. यामुळेच अनेकांना टाईप २ मधुमेहाचं निदान अगदी उशिरा, गुंतागुंत सुरू झाल्यावरच होतं.
निदान कसं होतं?
डॉक्टर सहसा पुढीलपैकी एक किंवा अधिक तपासण्या करतात:
- उपाशीपोटी रक्तातील साखर: १२६ mg/dL किंवा त्याहून अधिक असल्यास मधुमेह; १००-१२५ च्या दरम्यान असल्यास प्री-डायबिटीस
- HbA1c चाचणी (मागील २-३ महिन्यांतील सरासरी साखर दर्शवते): ६.५% किंवा अधिक असल्यास मधुमेह; ५.७%-६.४% प्री-डायबिटीस
- रँडम ब्लड शुगर टेस्ट: कधीही केलेल्या तपासणीत २०० mg/dL किंवा अधिक असल्यास, आणि सोबत लक्षणं असल्यास मधुमेहाचं निदान होऊ शकतं
- ग्लुकोज टॉलरन्स टेस्ट: साखरेचं पाणी प्यायल्यानंतर २ तासांनी २०० mg/dL पेक्षा जास्त असल्यास मधुमेह; १४०-१९९ प्री-डायबिटीस
निश्चित निदानासाठी डॉक्टर सहसा एकाच तपासणीवर अवलंबून न राहता, वेगळ्या दिवशी पुन्हा तपासणी करून खात्री करतात.
मधुमेह कसा नियंत्रणात ठेवता येतो?
- आहार: फायबरयुक्त भाज्या, कडधान्यं व संपूर्ण धान्यांचा भरणा असलेला, साखर व मैदायुक्त पदार्थ कमी असलेला आहार — आमच्या आरोग्यदायी भाज्यांमधील कर्बोदके या लेखात याबद्दल सविस्तर वाचा.
- व्यायाम: आठवड्यातून किमान १५० मिनिटं मध्यम तीव्रतेचा व्यायाम (चालणं, सायकलिंग) आणि आठवड्यातून २ वेळा स्नायू बळकट करणारा व्यायाम
- नियमित तपासणी: रक्तातील साखर, HbA1c, रक्तदाब, कोलेस्टेरॉल, डोळे व पायांची नियमित तपासणी
- औषधोपचार: टाईप १ साठी इन्सुलिन आवश्यक असतं; टाईप २ साठी मेटफॉर्मिनसारखी तोंडावाटे घ्यायची औषधं किंवा गरज भासल्यास इन्सुलिन डॉक्टरांच्या सल्ल्याने दिलं जातं
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
मधुमेह पूर्णपणे बरा होऊ शकतो का?
सध्या टाईप १ व टाईप २ मधुमेहावर कायमस्वरूपी इलाज नाही, पण योग्य आहार, व्यायाम व औषधोपचाराने तो चांगल्या प्रकारे नियंत्रणात ठेवता येतो. काही जणांमध्ये वजन कमी झाल्यावर टाईप २ मधुमेह नियंत्रणात राहू शकतो, पण हे प्रत्येकासाठी शक्य नसतं आणि डॉक्टरांच्या देखरेखीखालीच ठरवलं जातं.
मधुमेह आनुवंशिक आहे का?
कुटुंबात मधुमेह असल्यास धोका वाढतो, विशेषतः टाईप २ मध्ये. मात्र आहार, वजन व जीवनशैलीतील बदलांनी हा धोका बऱ्याच अंशी कमी करता येतो.
प्री-डायबिटीस असल्यास काय करावं?
प्री-डायबिटीस म्हणजे मधुमेह नाही, पण इशारा आहे. वजन कमी करणं, नियमित व्यायाम व आहारातील बदल यामुळे टाईप २ मधुमेहापर्यंत पोहोचणं टाळता येऊ शकतं किंवा लांबवता येऊ शकतं.
लक्षणं नसतील तर तपासणी करण्याची गरज आहे का?
हो. विशेषतः ३० वर्षांपुढील, कुटुंबात मधुमेहाचा इतिहास असणाऱ्या किंवा वजन जास्त असणाऱ्या व्यक्तींनी लक्षणं नसतानाही ठराविक काळाने रक्तातील साखर तपासून घ्यावी — कारण टाईप २ मधुमेह सुरुवातीला लक्षणांशिवायच वाढू शकतो.