पावसाळ्यात मुंबई व महाराष्ट्राच्या अनेक भागांत रस्त्यांवर, सोसायटीच्या आवारात किंवा शेतांमध्ये पाणी साचणं ही नेहमीचीच गोष्ट आहे. पण हेच साचलेलं पाणी लेप्टोस्पायरोसिस नावाच्या गंभीर जिवाणूजन्य आजाराचा स्रोत बनू शकतं. घरातील आरोग्याची काळजी बहुतांश वेळा स्त्रियाच घेत असतात — मुलांना शाळेत सोडणं, पतीचं ऑफिसला जाणं-येणं, घरातील ज्येष्ठांची काळजी — या सगळ्यात कोणाला किती धोका आहे आणि काय काळजी घ्यावी, हे माहीत असणं उपयुक्त ठरतं. भारत सरकारच्या राष्ट्रीय रोग नियंत्रण केंद्राने (NCDC) महाराष्ट्राला (मुंबईसह) लेप्टोस्पायरोसिससाठी अधिकृतपणे संवेदनशील (endemic) राज्यांपैकी एक मानलं आहे — त्यामुळे हा धोका दूरचा नाही, आपल्या इथलाच आहे.
लेप्टोस्पायरोसिस म्हणजे नेमकं काय?
लेप्टोस्पायरोसिस हा लेप्टोस्पायरा नावाच्या जिवाणूमुळे होणारा आजार आहे. हा जिवाणू उंदीर, गुरं, म्हशी, शेळ्या-मेंढ्या व डुकरांसारख्या प्राण्यांच्या लघवीतून बाहेर पडतो आणि साचलेल्या पाण्यात किंवा ओलसर मातीत आठवडे ते महिनोंमहिने जिवंत राहू शकतो. त्वचेवरील एखादी छोटी जखम, खरचटलेला भाग किंवा डोळे-नाक-तोंडाच्या मार्गातून हा जिवाणू शरीरात प्रवेश करतो. माणसाकडून माणसाला हा आजार होणं अत्यंत दुर्मिळ आहे — मुख्य धोका दूषित पाणी किंवा मातीच्या थेट संपर्कातूनच असतो.
कोणाला जास्त धोका असतो?
- साचलेल्या किंवा पुराच्या पाण्यातून चालणारे, विशेषतः पायाला जखम किंवा खरचटलेलं असल्यास
- शेतात, गटार साफ करताना किंवा जनावरांसोबत काम करणारे
- पावसाळ्यात रस्त्यावरील पाण्यातून अनवाणी किंवा साध्या चपलांनी ये-जा करणारी लहान मुलं
लेप्टोस्पायरोसिस मुख्यतः पावसाळ्यात व पावसाळ्यानंतरच्या काळात आढळतो, कारण याच काळात साचलेलं पाणी सर्वाधिक असतं.
लक्षणे कोणती?
बहुतांश रुग्णांमध्ये (सुमारे ९०%) लेप्टोस्पायरोसिसचं सौम्य स्वरूप आढळतं, ज्यात खालील लक्षणे दिसतात:
- ताप व थंडी वाजणे
- पोटऱ्यांमध्ये (calf muscles) तीव्र दुखणे — हे लेप्टोस्पायरोसिसचं एक वैशिष्ट्यपूर्ण लक्षण मानलं जातं
- डोळे लाल होणे (डोळ्यांना सूज न येता फक्त लालसरपणा)
- तीव्र डोकेदुखी
- मळमळ, उलटी, पोटदुखी
काही रुग्णांमध्ये (सुमारे ५-१०%) हा आजार गंभीर स्वरूप धारण करतो — याला वाईल्स डिसीज (Weil's disease) म्हणतात. यात कावीळ, तीव्र मूत्रपिंड निकामी होणे, फुफ्फुसातून रक्तस्राव व श्वसनाचा त्रास होऊ शकतो. वेळेत उपचार न झाल्यास हे जीवघेणं ठरू शकतं.
गरोदर स्त्रियांसाठी हा आजार विशेष गंभीर का?
NCDC च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, गरोदरपणात लेप्टोस्पायरोसिस झाल्यास रोगनिदान (prognosis) तुलनेने वाईट असतं, आणि पहिल्या तिमाहीत तसंच प्रसूतीच्या जवळच्या काळात गर्भपाताचं प्रमाण जास्त नोंदवलं गेलं आहे. त्यामुळे गरोदर स्त्रीने साचलेल्या पाण्यातून चालणं शक्यतो पूर्णपणे टाळावं, आणि तापासह वर नमूद केलेली कोणतीही लक्षणं जाणवल्यास तात्काळ डॉक्टरांना भेटावं — "आधीच थकवा आहे" किंवा "सर्दी-ताप असाच येतो" असं समजून दुर्लक्ष करू नये.
निदान कसं केलं जातं?
डॉक्टर लक्षणं, पाण्याशी झालेला संपर्क याबद्दल विचारून व रक्त तपासणीद्वारे (जलद रोगनिदान चाचण्या, तसंच आवश्यकतेनुसार अधिक तपासण्या) निदान करतात. लेप्टोस्पायरोसिसची लक्षणे डेंग्यू, मलेरिया व टायफॉईडसारखी असू शकतात, त्यामुळे डॉक्टरांना पाण्याच्या संपर्काबद्दल आवर्जून सांगणं निदानासाठी उपयुक्त ठरतं.
उपचार काय आहेत — आणि इथे कुटुंबातील प्रत्येकासाठी औषध वेगळं का असतं?
लेप्टोस्पायरोसिसवर प्रतिजैविकांनी (अँटिबायोटिक्स) उपचार केला जातो, आणि लवकर उपचार सुरू झाल्यास रुग्ण चांगला बरा होतो. मात्र औषध सर्वांसाठी सारखं नसतं — हे कुटुंबातील निर्णय घेणाऱ्या व्यक्तीने लक्षात ठेवण्यासारखं आहे:
- प्रौढांसाठी सर्वसाधारणपणे डॉक्सीसायक्लिन हे औषध दिलं जातं.
- गरोदर व स्तनपान करणाऱ्या स्त्रियांसाठी डॉक्सीसायक्लिनऐवजी ॲम्पिसिलीन दिलं जातं — कारण डॉक्सीसायक्लिन गर्भाच्या वाढीसाठी योग्य नाही.
- ८ वर्षांखालील लहान मुलांसाठी देखील डॉक्सीसायक्लिनऐवजी ॲमॉक्सिसिलीन/ॲम्पिसिलीन वापरलं जातं.
म्हणूनच घरातील एखाद्या पुरुष सदस्याला डॉक्टरांनी डॉक्सीसायक्लिन दिलं असलं, तरी तेच औषध गरोदर स्त्री किंवा लहान मुलासाठी योग्य नाही — कोणालाही स्वतःहून दुसऱ्याचं औषध देऊ नये, प्रत्येकासाठी डॉक्टरांचा स्वतंत्र सल्ला घ्यावा.
बचावासाठी काय करावं?
- साचलेल्या किंवा गढूळ पाण्यातून चालणं शक्य तितकं टाळावं — विशेषतः पायाला जखम किंवा खरचट असल्यास
- पाण्यातून चालणं अपरिहार्य असल्यास रबरी बूट किंवा गमबूट वापरावेत
- पायावर कोणतीही जखम किंवा खरचट असल्यास वॉटरप्रूफ पट्टीने ती पूर्णपणे झाकावी
- साचलेल्या पाण्यातून चालून आल्यावर पाय साबण व स्वच्छ पाण्याने चांगले धुवावेत
- घर व परिसरात उंदरांचा वावर होऊ नये यासाठी कचरा व अन्नपदार्थ उघडे ठेवू नयेत
- तीव्र जोखीम असणाऱ्या व्यक्तींना (उदा. सतत साचलेल्या पाण्यातून काम करणारे) डॉक्टरांच्या सल्ल्याने प्रतिबंधात्मक डॉक्सीसायक्लिन दिलं जाऊ शकतं — हा निर्णय मात्र डॉक्टरांनीच घ्यावा, स्वतःहून औषध सुरू करू नये
डॉक्टरांना कधी भेटावं?
पावसाळ्यात साचलेल्या पाण्याशी संपर्क आल्यानंतर पुढील लक्षणं जाणवल्यास ताबडतोब डॉक्टरांना भेटावं:
- ताप, विशेषतः पोटऱ्या दुखणे व डोळे लाल होणे यासह
- लघवी कमी होणे किंवा गडद रंगाची लघवी
- त्वचा किंवा डोळे पिवळे दिसणे (कावीळ)
- श्वास घेण्यास त्रास किंवा रक्तमिश्रित खोकला
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
पावसाळ्यातील प्रत्येक तापाला लेप्टोस्पायरोसिस समजावं का?
नाही, पावसाळ्यात डेंग्यू, मलेरिया, टायफॉईडसारखे इतरही अनेक आजार होऊ शकतात. मात्र साचलेल्या पाण्याशी संपर्क झाला असल्यास व तापासोबत पोटऱ्या दुखणे किंवा डोळे लाल होणे ही लक्षणं असल्यास, डॉक्टरांना याबद्दल जरूर सांगावं.
घरातील एकालाच पाण्याशी संपर्क आला असेल, तर बाकीच्या कुटुंबियांना धोका आहे का?
माणसाकडून माणसाला हा आजार होणं अत्यंत दुर्मिळ आहे. त्यामुळे थेट संपर्क आलेल्या व्यक्तीनेच विशेष काळजी घ्यावी; इतर कुटुंबियांना सर्वसाधारण धोका नसतो.
लहान मुलांना पावसाळ्यात साचलेल्या पाण्यात खेळू द्यावं का?
शक्यतो नाही, विशेषतः पायाला जखम असल्यास किंवा पाणी जास्त गढूळ/साचलेलं असल्यास. खेळल्यानंतर पाय स्वच्छ धुणं आवश्यक आहे.
लेप्टोस्पायरोसिस पूर्णपणे बरा होतो का?
वेळेत निदान व उपचार झाल्यास बहुतांश रुग्ण पूर्णपणे बरे होतात. उपचारास उशीर झाल्यास किंवा गंभीर स्वरूप (वाईल्स डिसीज) असल्यास गुंतागुंत होण्याची शक्यता वाढते — म्हणूनच लवकर ओळख व उपचार महत्त्वाचे आहेत.
