भारतात दर वर्षी सर्वाधिक नव्याने निदान होणारा कर्करोग म्हणजे स्तनाचा कर्करोग आहे. विशेष लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट म्हणजे — भारतीय स्त्रियांमध्ये हा कर्करोग पाश्चिमात्य देशांपेक्षा लक्षणीयरीत्या कमी वयात आढळतो, त्यामुळे इथल्या तपासणीच्या शिफारशीही वेगळ्या असायला हव्यात.
स्तनाचा कर्करोग म्हणजे काय?
स्तनातील पेशी अनियंत्रितपणे वाढू लागल्या की स्तनाचा कर्करोग तयार होतो. हा सहसा दूध तयार करणाऱ्या ग्रंथींमध्ये (लोब्युलर) किंवा दूध वाहून नेणाऱ्या नलिकांमध्ये (डक्टल) सुरू होतो, आणि उपचार न केल्यास स्तनाबाहेर व लसिका ग्रंथींपलीकडेही पसरू शकतो.
खरे धोक्याचे घटक कोणते?
जे बदलता येत नाहीत:
- वय — विशेषतः ५० नंतर धोका वाढतो, पण भारतात लक्षणीय प्रमाणात स्त्रियांना ५० च्या आधीच याचं निदान होतं
- BRCA1/BRCA2 सारखी अनुवंशिक जनुकीय उत्परिवर्तनं
- आई किंवा बहिणीला स्तनाचा कर्करोग झाला असल्यास धोका दुप्पट होतो; दोन किंवा अधिक नातेवाईकांना झाला असल्यास तिपटीने वाढतो
- लवकर पाळी सुरू होणं (वय १२ पूर्वी) किंवा उशिरा मेनोपॉज (वय ५५ नंतर)
- स्तनाची घनता जास्त असणं — यामुळे मॅमोग्रामवर गाठ ओळखणं कठीण जातं
जे बदलता येऊ शकतात:
- शारीरिक निष्क्रियता व लठ्ठपणा (विशेषतः मेनोपॉजनंतर)
- मद्यपान — दिवसाला एक पेगही धोका वाढवू शकतो
- पहिलं बाळंतपण उशिरा (वय ३० नंतर) होणं
- स्तनपान न देणं
- दीर्घकाळ (५ वर्षांहून अधिक) हार्मोन रिप्लेसमेंट थेरपी घेणं
लक्षणं कोणती?
- मासिक पाळीच्या चक्रानंतरही टिकून राहणारी गाठ किंवा जाडसर भाग
- स्तनाग्रातून स्राव (रक्तमिश्रित किंवा स्वच्छ)
- त्वचेवर खड्डे, सुरकुत्या, खवले किंवा लालसरपणा
- स्तनाचा आकार, रूप किंवा स्तनाग्राच्या स्थितीत बदल
कोणतीही गाठ किंवा बदल आढळल्यास घाबरून न जाता ताबडतोब डॉक्टरांना दाखवा — बहुतेक गाठी कर्करोगाच्या नसतात, पण तपासणी करूनच खात्री होते.
भारतीय स्त्रियांसाठी तपासणीचं योग्य वय काय?
अमेरिकेत मॅमोग्राम सहसा वयाच्या ४०-५० नंतर सुरू करण्याची शिफारस असते. मात्र भारतात स्तनाच्या कर्करोगाचं निदान लक्षणीयरीत्या कमी वयात होत असल्याने — जवळपास निम्म्या रुग्णांना वयाच्या ५० आधीच निदान होतं — भारतीय तज्ज्ञ संस्था वेगळी शिफारस करतात: लक्षणं असणाऱ्या स्त्रियांसाठी वयाच्या ३० व्या वर्षापासूनच तपासणी सुरू करावी असं सुचवलं जातं. ३५-४० वर्षांखालील स्त्रियांमध्ये गाठ आढळल्यास सहसा सोनोग्राफी प्राधान्याने केली जाते, तर ४० वर्षांवरील स्त्रियांसाठी मॅमोग्राम अधिक योग्य ठरतो.
वेळीच निदान झाल्यास बरं होण्याची शक्यता किती?
स्तनापुरता मर्यादित असलेला कर्करोग वेळीच सापडल्यास ५ वर्षांनंतर जिवंत राहण्याचं प्रमाण जवळपास ९९% इतकं आहे. कर्करोग जवळच्या लसिका ग्रंथींपर्यंत पसरला असल्यास हे प्रमाण सुमारे ८६% पर्यंत घटतं, आणि दूरच्या अवयवांपर्यंत पसरल्यास सुमारे ३१% पर्यंत — म्हणूनच लवकर निदान होणं अत्यंत महत्त्वाचं आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
स्तनात गाठ जाणवली म्हणजे लगेच कर्करोग समजावा का?
नाही, बहुतेक गाठी सौम्य (नॉन-कॅन्सरस) असतात. पण कोणतीही नवीन गाठ किंवा बदल डॉक्टरांना दाखवूनच खात्री करून घ्यावी.
कौटुंबिक इतिहास नसेल तर धोका नाही असं समजावं का?
नाही, बहुतांश स्तनाच्या कर्करोगाच्या रुग्णांना कोणताही कौटुंबिक इतिहास नसतो. त्यामुळे नियमित स्वयं-तपासणी व वयानुसार वैद्यकीय तपासणी सर्वांसाठीच महत्त्वाची आहे.
स्तन स्वयं-तपासणी कशी व किती वेळा करावी?
महिन्यातून एकदा, पाळीनंतरचे काही दिवस सर्वात योग्य असतात, कारण त्यावेळी स्तन कमी संवेदनशील असतात. डॉक्टर किंवा नर्सकडून योग्य पद्धत शिकून घेणं उपयुक्त ठरतं.
पुरुषांनाही स्तनाचा कर्करोग होऊ शकतो का?
हो, पण याचं प्रमाण अत्यंत कमी (एकूण रुग्णांपैकी १% पेक्षा कमी) आहे.