दात का किडतात? जाणून घ्या कॅव्हिटी होण्यामागची खरी कारणे आणि बचावाचे उपाय!

हा लेख TED-Ed च्या 'What causes cavities?' या शैक्षणिक व्हिडिओ-धड्यापासून प्रेरित आहे. त्यातील माहिती आम्ही WHO, अमेरिकन डेंटल असोसिएशन, Cleveland Clinic आणि भारतातील प्रकाशित संशोधनाशी स्वतंत्रपणे पडताळून पाहिली आहे.

दिवसातून चार-पाच वेळा साखरेचा चहा, मधल्या वेळेत दोन बिस्किटं, मुलांच्या डब्यातलं चॉकलेट — आणि मग एक दिवस थंड पाणी प्यायल्यावर दातात अचानक कळ येते. आरशात पाहिलं तर दाढेवर एक काळपट डाग दिसतो. "दाताला कीड लागली" असं आपण म्हणतो.

दात किडणं (कॅव्हिटी, cavity) ही जगातली सर्वात सामान्य आरोग्य समस्या आहे. WHO च्या मते, कायमच्या दातांमधली उपचार न झालेली कीड ही जगभरात सर्वाधिक आढळणारी आरोग्य स्थिती आहे. भारतातही चित्र वेगळं नाही. २००० ते २०१६ दरम्यान झालेल्या भारतीय अभ्यासांच्या एकत्रित विश्लेषणात (Janakiram व सहकारी, २०१८) ५ आणि १२ वर्षांच्या जवळपास निम्म्या (४९%) मुलांमध्ये, तर ३५–४४ वयोगटातल्या ७८% लोकांमध्ये दात किडलेले आढळले.

पण ही समस्या जितकी सामान्य आहे, तितकीच ती टाळताही येते. त्यासाठी आधी दात नेमके कसे किडतात हे समजून घेऊया.

दात किडणं म्हणजे नेमकं काय? — दातात किडा नसतो!

"कीड लागणं" या शब्दामुळे अनेकांना वाटतं की दातात खरंच एखादा किडा शिरतो आणि दात पोखरतो. तसं काही नसतं. दात किडतो तो डोळ्यांना न दिसणाऱ्या जीवाणूंनी (bacteria) तयार केलेल्या आम्लामुळे.

हे समजण्यासाठी दाताची रचना थोडक्यात पाहूया. दाताला साधारण तीन थर असतात:

• इनॅमल (enamel) — दाताचं सर्वात बाहेरचं, चमकदार आणि कडक कवच. शरीरातला सर्वात कठीण भाग हाच आहे, पण आम्लासमोर तोही हळूहळू झिजतो.
• डेंटिन (dentin) — इनॅमलच्या खालचा, थोडा मऊ आणि पिवळसर थर. यात सूक्ष्म नलिका असतात, ज्या दाताच्या आतल्या नसेपर्यंत संवेदना पोहोचवतात.
• पल्प (pulp) — दाताच्या अगदी गाभ्यातला मऊ भाग, ज्यात नसा आणि रक्तवाहिन्या असतात. कीड इथपर्यंत पोहोचली की तीव्र दातदुखी सुरू होते.

कीड बाहेरून आत, म्हणजे इनॅमल → डेंटिन → पल्प अशी पसरते. जितक्या लवकर ती पकडली जाईल, तितका उपचार सोपा.

दात कसे किडतात? — साखर, जीवाणू आणि आम्ल यांचं चक्र

आपल्या तोंडात शेकडो प्रकारचे जीवाणू नेहमीच असतात; त्यातले बहुतेक निरुपद्रवी असतात. दात नीट स्वच्छ झाले नाहीत, तर हे जीवाणू अन्नकणांसोबत दातांवर एक चिकट, पांढरट थर तयार करतात. त्याला प्लाक (plaque) म्हणतात.

यानंतर पुढचं चक्र असं चालतं:

1. आपण साखर किंवा पिष्टमय (starchy) पदार्थ खातो — गोड पदार्थच नाही, तर पोळी, भात, बिस्किटं, चिप्स यांतले कर्बोदकही.
2. प्लाकमधले काही जीवाणू ही साखर खातात आणि त्यातून आम्ल (acid) तयार करतात.
3. हे आम्ल इनॅमलमधली खनिजं (कॅल्शियम, फॉस्फेट) विरघळवतं. या प्रक्रियेला "डिमिनरलायझेशन" (demineralization), म्हणजे खनिजं निघून जाणं, म्हणतात.
4. मग लाळ (saliva) मदतीला येते. लाळ आम्ल सौम्य करते आणि गमावलेली खनिजं दातात पुन्हा भरून काढायला मदत करते ("रिमिनरलायझेशन"). टूथपेस्टमधलं फ्ल्युओराइड या दुरुस्तीला आणखी बळ देतं.

म्हणजे आपल्या तोंडात दिवसभर "झीज विरुद्ध दुरुस्ती" अशी ओढाताण चालू असते. अमेरिकन डेंटल असोसिएशन (ADA) याला एक सतत बदलणारी प्रक्रिया म्हणते — झीज जास्त झाली की कीड पुढे सरकते, दुरुस्ती जास्त झाली की ती थांबते किंवा सुरुवातीच्या टप्प्यात उलटही होऊ शकते. महिनोन् महिने झीजेचं पारडं जड राहिलं, की इनॅमलमध्ये कायमचा खड्डा पडतो — तीच कॅव्हिटी.

साखर किती खाल्ली यापेक्षा, किती वेळा खाल्ली हे जास्त महत्त्वाचं

हा मुद्दा अनेकांना नवीन वाटतो. प्रत्येक वेळी आपण काही गोड किंवा पिष्टमय खातो, तेव्हा तोंडात काही काळ आम्लाचा "हल्ला" होतो आणि मग लाळेला दुरुस्तीसाठी वेळ लागतो.

• जेवणासोबत एकदाच एक लाडू खाल्ला, तर हल्ला एकदाच होतो.
• पण तोच गोडवा दिवसभर थोडा-थोडा — दर तासाला चहाचा घोट, मधेच एक बिस्कीट, मग एक गोळी — असा घेतला, तर दातांना दुरुस्तीची संधीच मिळत नाही.

म्हणूनच ADA "साखरेचं प्रमाण आणि ती घेण्याची वारंवारता, दोन्ही कमी करा" आणि "जेवणांच्या मधे गोड खाणं टाळा" असा सल्ला देते. दिवसभर साखरेचा चहा किंवा सरबत घोट-घोट पिणं हे आपल्याकडे अगदी सामान्य आहे, आणि दातांसाठी तेच सर्वात त्रासदायक ठरू शकतं.

कॅव्हिटी कशी वाढत जाते? — कीडेचे ५ टप्पे

Cleveland Clinic दात किडण्याचे साधारण पाच टप्पे सांगतं:

1. खनिजं कमी होणं (demineralization) — दातावर लहान, पांढरट, खडूसारखे डाग दिसतात. हा टप्पा सुधारता येतो — फ्ल्युओराइडच्या मदतीने इनॅमल पुन्हा भक्कम होऊ शकतं.
2. इनॅमलची झीज — डाग फिकट तपकिरी होतात आणि इनॅमलमध्ये लहान खड्डा पडू लागतो.
3. डेंटिनपर्यंत कीड — डेंटिन मऊ असल्याने कीड इथे वेगाने पसरते. गोड, थंड किंवा गरम खाल्ल्यावर दात शिवशिवू लागतो.
4. पल्पपर्यंत कीड — नसांवर परिणाम झाल्याने तीव्र दुखणं सुरू होतं. दात काळवंडू शकतो.
5. गळू (abscess) — दाताच्या मुळाशी जंतुसंसर्ग होऊन पू तयार होतो. सूज, तीव्र वेदना, कधी तापही येऊ शकतो.

एकदा कीड डेंटिनपर्यंत पोहोचली की ती स्वतःहून भरून येत नाही; दंतवैद्याकडून फिलिंग (भरणं), क्राउन (टोपी), किंवा पल्पपर्यंत गेल्यास रूट कॅनाल उपचार लागतो. उशीर झाल्यास दात काढावाही लागू शकतो.

दात किडण्याची कारणं आणि धोका वाढवणाऱ्या गोष्टी

कीड फक्त "गोड खाल्ल्यामुळे" होत नाही. काही गोष्टी एकत्र आल्या की धोका वाढतो:

• अपुरं किंवा चुकीच्या पद्धतीने दात घासणं — घाईघाईत दात घासल्याने दाढांच्या खाचा आणि दोन दातांमधल्या फटी अस्वच्छ राहतात आणि तिथे प्लाक साचतो.
• वारंवार खाणं-पिणं — दिवसभर थोडं-थोडं गोड किंवा पिष्टमय खाणं, साखरेचा चहा-कॉफी किंवा सरबत घोट-घोट पिणं.
• तोंड कोरडं पडणं (dry mouth) — लाळ हे दातांचं नैसर्गिक संरक्षण आहे. काही औषधं, काही आजार किंवा डोक्या-मानेवरच्या रेडिएशन उपचारांमुळे लाळ कमी होते आणि कीडेचा धोका वाढतो.
• फ्ल्युओराइडचा अभाव — WHO च्या मते, पुरेसं फ्ल्युओराइड मिळणं हा दात किडू न देण्यातला एक महत्त्वाचा घटक आहे.
• हिरड्या मागे सरकणं — त्यामुळे दाताचं मूळ उघडं पडतं आणि तिथे कीड लवकर लागते.
• कुटुंबात दात किडण्याचा इतिहास — Cleveland Clinic हादेखील एक धोक्याचा घटक मानतं. दाताची ठेवण आणि लाळेचं स्वरूप घराघरात वेगळं असतं, पण त्यामुळे काळजी घेणं निरुपयोगी ठरत नाही.
• आधी किडलेले दात — एकदा कीड झालेल्यांना पुन्हा होण्याची शक्यता जास्त असते, म्हणून त्यांनी नियमित तपासणी करणं अधिक गरजेचं.

गरोदरपणात दातांची विशेष काळजी

ADA च्या मते गरोदरपणात कीड लागण्याची शक्यता वाढू शकते, आणि त्यामागची कारणं आपल्या रोजच्या अनुभवाची आहेत:

• डोहाळ्यांमुळे सारखं काहीतरी खावंसं वाटणं (वारंवार खाणं)
• सकाळच्या मळमळीत उलट्या झाल्याने तोंडात आम्ल वाढणं
• मळमळीमुळे दात घासणंच नकोसं वाटणं

उलटी झाल्यावर लगेच दात घासू नका — आम्लामुळे आधीच मऊ झालेलं इनॅमल ब्रशने आणखी झिजू शकतं. त्याऐवजी ADA एक कप पाण्यात एक छोटा चमचा खायचा सोडा मिसळून चुळा भरण्याचा सल्ला देते, ज्यामुळे आम्ल सौम्य होतं.

आणि एक महत्त्वाची गोष्ट: ADA च्या मते दातांची तपासणी, एक्स-रे आणि फिलिंगसारखे उपचार गरोदरपणाच्या कोणत्याही टप्प्यात सुरक्षित आहेत. "बाळंतपणानंतर बघू" म्हणून दातदुखी पुढे ढकलल्यास साधी कीड मोठा प्रश्न बनू शकते. दंतवैद्याला गरोदर असल्याचं मात्र आवर्जून सांगा.

दात किडल्याची लक्षणं कोणती?

सुरुवातीच्या टप्प्यात कीड अनेकदा कोणतंही लक्षण दाखवत नाही. म्हणूनच नियमित तपासणी महत्त्वाची. कीड वाढू लागली की हे संकेत दिसू शकतात:

• गोड, थंड किंवा गरम खाल्ल्यावर दात शिवशिवणं किंवा कळ येणं
• दातावर पांढरट, तपकिरी किंवा काळे डाग
• दातात दिसणारा खड्डा किंवा छिद्र, ज्यात अन्न अडकतं
• चावताना दुखणं
• काही कारण नसताना अधूनमधून किंवा सतत दातदुखी
• दाताजवळ हिरडीवर सूज, पुटकुळी किंवा तोंडाला वास (संसर्गाची शक्यता)

दात किडू नयेत म्हणून सोपे उपाय

१. दिवसातून दोनदा फ्ल्युओराइड टूथपेस्टने दात घासा

WHO दिवसातून दोनदा, १००० ते १५०० ppm फ्ल्युओराइड असलेल्या टूथपेस्टने दात घासण्याची शिफारस करतं. ही माहिती टूथपेस्टच्या ट्यूबवर "Fluoride" किंवा "ppm F" अशी लिहिलेली असते. रात्री झोपण्याआधीचं घासणं विशेष महत्त्वाचं, कारण झोपेत लाळ कमी तयार होते.

दात घासल्यानंतर लगेच भरपूर पाण्याने खळखळून चुळा भरण्याऐवजी फक्त जास्तीची पेस्ट थुंकून टाका — म्हणजे फ्ल्युओराइडला दातांवर काम करायला वेळ मिळतो. लहान मुलांसाठी पेस्टचं प्रमाण वयानुसार वेगळं असतं; त्यासाठी आमचा बाळाच्या दातांची काळजी हा लेख वाचा.

२. दोन दातांमधली फट स्वच्छ करा

ब्रश दोन दातांच्या मध्ये पोहोचत नाही, आणि कीड बऱ्याचदा तिथूनच सुरू होते. दंतवैद्यकीय संस्था रोज एकदा डेंटल फ्लॉस (दातांमधून फिरवायचा बारीक धागा) किंवा दातांमधला ब्रश वापरण्याचा सल्ला देतात.

३. गोड खाण्याच्या वेळा ठरवा, सवय मोडा

गोड पूर्ण बंद करणं अवघड असेल, तर किमान ते जेवणासोबत खा, जेवणांच्या मधे नको. चहात साखर कमी करणं, दिवसभरातले चहाचे कप मोजणं, बिस्किटांऐवजी फुटाणे, शेंगदाणे, फळं किंवा ताक यांसारखे पर्याय निवडणं — हे छोटे बदल दातांसाठी मोठा फरक करतात. गोड खाल्ल्यावर साध्या पाण्याने चुळा भरणंही उपयुक्त.

४. तहान लागली की साधं पाणी

WHO सरबत, कोल्ड्रिंक किंवा पॅकबंद ज्यूसऐवजी पाणी हेच मुख्य पेय ठेवण्याचा सल्ला देतं. पाणी तोंड ओलसर ठेवतं आणि अन्नकण धुऊन काढतं.

५. पाण्यातलं फ्ल्युओराइड — भारतातली वेगळी परिस्थिती

अनेक परदेशी लेखांमध्ये "नळाच्या पाण्यात फ्ल्युओराइड मिसळल्याने कीड कमी होते" असं वाचायला मिळतं. पण आपल्याकडे पिण्याच्या पाण्यात फ्ल्युओराइड मुद्दाम मिसळलं जात नाही. उलट, भारतातल्या काही भागांत भूजलात फ्ल्युओराइड गरजेपेक्षा जास्त असतं, ज्यामुळे दातांवर डाग आणि हाडांचे विकार (फ्लोरोसिस) होऊ शकतात. महाराष्ट्रातही नांदेड, चंद्रपूर, लातूर, यवतमाळ, बीड यांसारख्या जिल्ह्यांमध्ये फ्लोरोसिसचे रुग्ण आढळले आहेत. भारत सरकार यासाठी राष्ट्रीय फ्लोरोसिस प्रतिबंध व नियंत्रण कार्यक्रम (NPPCF) राबवतं.

म्हणून आपल्यासाठी फ्ल्युओराइडचा मुख्य, सुरक्षित स्रोत टूथपेस्ट हाच आहे. स्वतःहून फ्ल्युओराइडच्या गोळ्या किंवा इतर उत्पादनं वापरू नका; गरज असल्यास दंतवैद्य योग्य उपचार (उदा. फ्ल्युओराइड वार्निश) सुचवतील.

६. दुखत नसलं तरी नियमित दंततपासणी

सुरुवातीची कीड दुखत नाही, पण दंतवैद्याला ती दिसते — आणि त्या टप्प्यावर ती थांबवणं किंवा लहानसं फिलिंग करणं सोपं आणि कमी खर्चाचं असतं. किती वेळा तपासणी करावी हे तुमच्या दातांच्या स्थितीनुसार दंतवैद्य सांगतील. शासकीय दंत महाविद्यालयं आणि जिल्हा रुग्णालयांच्या दंत विभागांत तपासणी व उपचार तुलनेने कमी खर्चात मिळू शकतात; जवळच्या केंद्रात चौकशी करा.

दंतवैद्याकडे कधी जावं?

ही लक्षणं असल्यास वाट न पाहता दंतवैद्याची भेट घ्या:

• दात सतत किंवा रात्री जास्त दुखणं, विशेषतः चावताना
• गरम-थंड लागल्यावर येणारी कळ बराच वेळ न थांबणं
• दातावर दिसणारा खड्डा, काळा डाग किंवा तुटलेला भाग
• हिरडीवर सूज, पुटकुळी किंवा पू

दात दुखण्यासोबत चेहऱ्यावर किंवा जबड्याला सूज येत असेल, ताप येत असेल, किंवा गिळायला-श्वास घ्यायला त्रास होत असेल, तर हा पसरणारा संसर्ग असू शकतो — अशा वेळी त्याच दिवशी दंतवैद्याकडे किंवा रुग्णालयाच्या आपत्कालीन विभागात जा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

दातात खरंच किडा असतो का?

नाही. "कीड लागणं" हा फक्त शब्दप्रयोग आहे. दात तोंडातल्या जीवाणूंनी तयार केलेल्या आम्लामुळे झिजतो. दातात कोणताही किडा नसतो.

दाताची कीड आपोआप बरी होते का?

अगदी सुरुवातीच्या टप्प्यात, जेव्हा दातावर फक्त पांढरट डाग असतात, तेव्हा फ्ल्युओराइड, नीट स्वच्छता आणि कमी साखर यांमुळे इनॅमल पुन्हा भक्कम होऊ शकतं. पण एकदा खड्डा पडला किंवा कीड डेंटिनपर्यंत पोहोचली, की ती स्वतःहून भरून येत नाही — दंतवैद्याकडून उपचार करावेच लागतात.

फक्त गोड खाल्ल्यानेच दात किडतात का?

नाही. पोळी, भात, बिस्किटं, चिप्स यांसारख्या पिष्टमय पदार्थांपासूनही जीवाणू आम्ल तयार करतात. आणि किती खाल्लं यापेक्षा दिवसातून किती वेळा खाल्लं हे जास्त महत्त्वाचं असतं.

लवंग किंवा लवंगाचं तेल लावल्याने कीड बरी होते का?

लवंगाच्या तेलामुळे दुखणं थोडा वेळ कमी झाल्यासारखं वाटू शकतं, पण त्यामुळे कीड थांबत नाही किंवा खड्डा भरून येत नाही. दुखणं कमी झालं तरी दंतवैद्याकडे जाणं टाळू नका, नाहीतर कीड आत पसरत राहते.

गरोदरपणात दाताची कीड भरून घेता येते का?

हो. अमेरिकन डेंटल असोसिएशनच्या मते फिलिंगसारखे उपचार, भूल देणारी इंजेक्शनं आणि एक्स-रे गरोदरपणाच्या कोणत्याही टप्प्यात सुरक्षित आहेत. उपचार पुढे ढकलल्याने समस्या वाढू शकते. फक्त दंतवैद्याला तुम्ही गरोदर असल्याचं सांगा.

कोणती टूथपेस्ट वापरावी?

ब्रँडपेक्षा फ्ल्युओराइड महत्त्वाचं. WHO मोठ्यांसाठी १००० ते १५०० ppm फ्ल्युओराइड असलेली टूथपेस्ट सुचवतं. पॅकवर हे प्रमाण लिहिलेलं असतं. लहान मुलांसाठी पेस्टचं प्रमाण कमी असावं.