स्त्रोतांसह पडताळलेली आरोग्य माहिती, मराठीत
मराठी
StreeAyu · Women's Health
धुक्याच्या सकाळी बेडवर बसलेली, अंगावर गुलाबी शाल घेतलेली स्त्री साध्या पांढऱ्या डबीतून टाचेला क्रीम लावत आहे; शेजारी घडी केलेला टॉवेल, स्टीलची वाटी आणि लोकरीचे मोजे, मागे खिडकीत कुंडीतलं रोप

हिवाळ्यात त्वचा कोरडी का पडते? जाणून घ्या ओठ, टाचा आणि त्वचेची काळजी घेण्याचे सोपे उपाय!

लेखक: स्त्रीआयु टीम१५ नोव्हेंबर, २०२६११ मिनिटं वाचन
स्त्रोत: American Academy of Dermatology — Dermatologists' top tips for relieving dry skin · American Academy of Dermatology — Winter skin survival kit · American Academy of Dermatology — How to treat dry, cracked heels · American Academy of Dermatology — Heal dry, chapped lips · American Academy of Dermatology — Eczema: winter care for children · IADVL — Everyday Skin Care · IADVL — Care of Skin in Geriatric Population · Madhu R et al. — Indian Academy of Pediatrics Guidelines for Pediatric Skin Care, Indian Pediatrics (2021) · NHS — Emollients · NHS — Itchy skin · NHS — Itching and intrahepatic cholestasis of pregnancy · NHS — Scabies · NHS — Atopic eczema · DermNet — Cracked heels · Diabetes UK — How to look after your feet · National Psoriasis Foundation — Seasonal flares guide · Agero AL, Verallo-Rowell VM — Extra virgin coconut oil vs mineral oil as a moisturizer for mild to moderate xerosis, Dermatitis (2004) · Vaughn A et al. — Effects of natural oils on xerosis and skin barrier properties, SKIN The Journal of Cutaneous Medicine (2018) · Akdeniz M et al. — Does dietary fluid intake affect skin hydration in healthy humans? A systematic literature review, Skin Research and Technology (2018) · Summers A et al. — Sunflower seed oil versus mustard seed oil on skin barrier function in newborns, BMC Pediatrics (2019) · Aksucu G et al. — Effects of Topical Oils on Neonatal Skin: A Systematic Review, Advances in Skin & Wound Care (2022) · US EPA — Use and care of home humidifiers

नोव्हेंबर आला की सकाळची थंडी जाणवू लागते — विशेषतः विदर्भ, मराठवाडा, नाशिक आणि घाटमाथ्यावर. आणि त्यासोबतच हात-पाय पांढरट, खरबरीत दिसू लागतात, ओठ फुटतात, टाचांना भेगा पडतात, अंगाला खाज सुटते. यातलं बरंचसं आपल्या रोजच्या काही सवयी थोड्या बदलल्या तर सहज टाळता येतं.

थोडक्यात:

  1. हिवाळ्यातल्या कोरड्या हवेत त्वचेतला ओलावा लवकर उडून जातो; कडकडीत गरम पाणी आणि कडक साबण त्रास आणखी वाढवतात.
  2. सर्वात उपयोगी तीन सवयी (अमेरिकन ॲकॅडमी ऑफ डर्मटॉलॉजी — AAD): कोमट पाण्याने ५-१० मिनिटांत अंघोळ; सौम्य क्लिन्झर; आणि अंघोळीनंतर लगेच मॉइश्चरायझर — लोशनपेक्षा क्रीम किंवा मलम.
  3. ओठ आणि टाचांना खास काळजी हवी — ओठ चाटू नका; भेगांतून रक्त येण्याआधीच उपाय करा.
  4. हिवाळ्यातही सनस्क्रीन लागतं.
  5. खाजेमुळे झोप लागत नसेल, भेगांतून रक्त-पू येत असेल, किंवा २-३ आठवड्यांत फरक नसेल तर डॉक्टरांना दाखवा. गरोदरपणात हाता-पायांच्या तळव्यांना तीव्र खाज आली तर लगेच वैद्यकीय मदत घ्या.

हिवाळ्यात त्वचा कोरडी का पडते?

आपल्या त्वचेचा सर्वात वरचा थर एखाद्या भिंतीसारखा असतो — पेशी म्हणजे विटा, आणि त्यांच्यामधली नैसर्गिक तेलं म्हणजे सिमेंट. या "स्किन बॅरियर" (त्वचेचं संरक्षक कवच) मुळे आतला ओलावा टिकतो आणि बाहेरचे त्रासदायक घटक आत जात नाहीत.

हिवाळ्यात हवेत आर्द्रता (ह्युमिडिटी — हवेतला ओलावा) कमी असते. AAD नुसार थंड, कोरडी हवा त्वचेचं हे कवच बिघडवू शकते. त्यात आपण थंडी घालवायला खूप गरम पाण्याने आणि कडक साबणाने अंघोळ करतो — त्यामुळे ते "सिमेंट" आणखी निघून जातं. परिणाम: त्वचा ताणल्यासारखी, खरबरीत, पांढरट, खाज सुटणारी — आणि टाचा, ओठ, हातांना भेगा.

त्वचेचं संरक्षक कवच: निरोगी त्वचेत पेशी (विटा) आणि नैसर्गिक तेलं (सिमेंट) घट्ट असल्याने ओलावा टिकतो; कोरड्या त्वचेत सिमेंट कमी होऊन फटी पडतात आणि ओलावा उडून जातो
त्वचेचं संरक्षक कवच: निरोगी त्वचेत पेशी (विटा) आणि नैसर्गिक तेलं (सिमेंट) घट्ट असल्याने ओलावा टिकतो; कोरड्या त्वचेत सिमेंट कमी होऊन फटी पडतात आणि ओलावा उडून जातो

अंघोळ — सवयींमधला छोटा बदल, मोठा फरक

थंडीच्या दिवसांत "कडकडीत गरम पाण्याने अंघोळ" करणं खूप सुखद वाटतं — पण त्वचेसाठी ते सर्वात जास्त कोरडेपणा वाढवणारं ठरतं.

  • कोमट पाणी वापरा — अंगाला सहन होईल इतकं, चटका बसेल इतकं गरम नाही. AAD कोमट पाणी आणि ५ ते १० मिनिटांत अंघोळ सुचवतं; भारतीय त्वचारोगतज्ज्ञांची संघटना IADVL सुद्धा खूप गरम पाण्याने अंघोळ टाळायला आणि अंघोळ थोडक्यात आटपायला सांगते.
  • बादलीने अंघोळ केली तरी हेच नियम — पाणी कोमट, वेळ कमी.
  • सौम्य क्लिन्झर किंवा सौम्य साबण वापरा. AAD नुसार अल्कोहोल किंवा सुगंध असलेली उत्पादनं (सुगंधी, डिओडरंट साबण) कोरड्या त्वचेसाठी टाळावीत.
  • रोज कडक साबण, बेसन-उटणं किंवा लूफाने जोरात घासणं कोरड्या त्वचेवर टाळा. उटणं हा आपला सुंदर पारंपरिक उपचार आहे — तो अधूनमधून, हलक्या हाताने लावणं चांगलंच. उटणं कसं बनवावं-लावावं आणि आधी पॅच टेस्ट कशी करावी: उटण्याचा लेख
  • अंगावरचं पाणी टॉवेलने हलकं टिपून घ्या — घासू नका.

मॉइश्चरायझर — सर्वात महत्त्वाची पायरी

केव्हा? अंघोळीनंतर लगेच, त्वचा अजून किंचित ओलसर असताना. AAD, NHS आणि IADVL — तिघंही हेच सांगतात, कारण त्या वेळी लावलेलं मॉइश्चरायझर त्वचेतला ओलावा अडवून ठेवतं. हात धुतल्यानंतरही मॉइश्चरायझर लावा (NHS).

कोणतं? AAD नुसार क्रीम आणि मलम (ऑइंटमेंट) लोशनपेक्षा जास्त ओलावा देतात आणि जास्त परिणामकारक असतात. IADVL नुसार मलम सर्वात घट्ट आणि कोरड्या त्वचेसाठी सर्वात परिणामकारक असतं. NHS नुसार मलमं खूप कोरड्या, जाड झालेल्या त्वचेसाठी आणि रात्री लावण्यासाठी चांगली. (सामान्य त्वचेत थोडा हंगामी कोरडेपणा असेल, तर तरुणांना लोशनही पुरतं, असं IADVL म्हणते.)

लेबलवर हे घटक ओळखा (AAD):

  • ग्लिसरीन — त्वचेत पाणी ओढून धरतं
  • पेट्रोलॅटम / पेट्रोलियम जेली — वर थर करून ओलावा अडवतं
  • शिया बटर, जोजोबा तेल, मिनरल ऑइल, डायमेथिकोन
  • हायल्युरॉनिक ॲसिड, लॅक्टिक ॲसिड
  • युरिया — खूप खरबरीत भागांसाठी, विशेषतः टाचांसाठी (खाली पाहा)

"फ्रॅग्रन्स-फ्री" (सुगंधविरहित) उत्पादन निवडा, विशेषतः संवेदनशील त्वचेसाठी — सौंदर्यप्रसाधनांमधल्या ॲलर्जीचं सर्वात सामान्य कारण सुगंध असतं, याबद्दल ॲलर्जीच्या लेखात सविस्तर आहे.

सुरक्षिततेची सूचना: NHS नुसार कोणतंही मॉइश्चरायझर (इमोलियंट) लावल्यावर कपडे, चादरी सहज पेट घेऊ शकतात — म्हणून मोठ्या प्रमाणात लावल्यावर चूल, गॅस, शेकोटी, दिवा यांच्यापासून दूर राहा. थंडीत शेकोटीजवळ बसताना हे विशेष लक्षात ठेवा.

तेल लावावं का? — पारंपरिक सवय, शास्त्रीय नजरेतून

खोबरेल तेल, तिळाचं तेल, बदाम तेल — आपल्याकडे अंगाला तेल लावणं ही जुनी, प्रेमाची सवय आहे. चांगली बातमी अशी की काही लहान अभ्यास याला पाठिंबा देतात:

  • ३४ लोकांवरच्या एका अभ्यासात (२००४) खोबरेल तेल (व्हर्जिन कोकोनट ऑइल) हे मिनरल ऑइलइतकंच परिणामकारक आणि सुरक्षित मॉइश्चरायझर ठरलं.
  • सुमारे ३० लोकांवरच्या एका प्राथमिक अभ्यासात (२०१८) बदाम, खोबरेल आणि जोजोबा तेल कोरड्या त्वचेसाठी पेट्रोलियम जेलीइतकंच उपयोगी ठरलं.

म्हणून तेल तुमच्या रुटीनचा भाग असू शकतं — शक्यतो अंघोळीनंतर ओलसर त्वचेवर. लक्षात ठेवा:

  • हे लहान अभ्यास आहेत; ज्यांना तेल लावल्यावर खाज, पुरळ येतं त्यांनी ते टाळावं.
  • चेहऱ्यावर मुरुम येत असतील तर चेहऱ्यासाठी तेलाऐवजी "ऑइल-फ्री" किंवा "नॉन-कॉमेडोजेनिक" लिहिलेलं मॉइश्चरायझर निवडा (AAD).
  • नवीन तेल आधी थोड्या जागी लावून पाहा.

फुटलेले ओठ

AAD च्या सूचना:

  • ओठ चाटू नका, चावू नका, सुकलेली त्वचा ओढू नका. लाळ उडून गेल्यावर ओठ आणखी कोरडे होतात, आणि ओढल्याने जखम भरत नाही.
  • कापूर (कॅम्फर), मेंथॉल, निलगिरी, सुगंध आणि पुदिना, दालचिनी, लिंबूवर्गीय फळांचे फ्लेवर असलेले लिप बाम टाळा — ते फुटलेल्या ओठांना आणखी त्रास देतात.
  • खूप कोरडे, फुटलेले ओठ असतील तर साधी पांढरी पेट्रोलियम जेली लावा; IADVL सुद्धा फुटलेल्या ओठांसाठी पेट्रोलियम जेली सुचवते.
  • बाहेर उन्हात जाताना SPF 30 किंवा जास्त असलेला लिप बाम, आणि दर दोन तासांनी पुन्हा.
  • बहुतेक वेळा २-३ आठवड्यांत ओठ बरे होतात; नाही झाले तर त्वचारोगतज्ज्ञांना दाखवा.

तूप लावावं का? अनेक घरांत ओठांना तूप लावलं जातं — ही वैयक्तिक आवड आहे. त्वचारोगतज्ज्ञ सहसा साधी, सुगंधविरहित पेट्रोलियम जेली किंवा बाम सुचवतात.

टाचांच्या भेगा

भारतीय स्त्रियांमध्ये हा अगदी सामान्य त्रास — दिवसभर घरात अनवाणी फरशीवर काम, स्वयंपाकघरात तासन्‌तास उभं राहणं, आणि मागून उघड्या चपला.

कारणं (DermNet): कोरडी त्वचा; जास्त वजन; कठीण फरशीवर दीर्घकाळ उभं राहणं; मागून उघड्या चपला-सँडल; आणि काही वेळा मधुमेह, थायरॉइड कमी असणं (हायपोथायरॉइडिझम), सोरायसिस किंवा इसब (एक्झिमा).

उपाय (AAD):

  • अंघोळीनंतर ५ मिनिटांच्या आत टाचांना १० ते २५% युरिया, अल्फा हायड्रॉक्सी ॲसिड (AHA) किंवा सॅलिसिलिक ॲसिड असलेलं क्रीम लावा. "युरिया क्रीम" म्हणजे त्वचेत ओलावा ओढून कडक त्वचा मऊ करणारं क्रीम.
  • रात्री झोपताना साधी पेट्रोलियम जेली लावून सुती मोजे घाला.
  • भेगा खोल असतील तर फार्मसीत मिळणारं "लिक्विड बँडेज" मदत करू शकतं.
  • मागून उघड्या चपला-स्लिपर टाळा; घरात मऊ तळाच्या चपला वापरा.
  • ब्लेड, कात्री किंवा धारदार वस्तूने कडक त्वचा स्वतः कापू नका — जखम होऊ शकते (Diabetes UK).

मधुमेह असेल तर विशेष काळजी: DermNet नुसार मधुमेह असलेल्यांसाठी टाचांच्या भेगा विशेष चिंतेच्या असतात, कारण त्यातून पायाला जखम (अल्सर) होऊ शकते. Diabetes UK नुसार रोज सकाळी आणि रात्री पाय तपासा, काही बदल दिसला तर लगेच डॉक्टरांना दाखवा, आणि कडक त्वचेसाठी स्वतः ब्लेड वापरू नका. मधुमेहाबद्दल अधिक: मधुमेह — मूलभूत माहिती

हातांची काळजी — भांडी, कपडे, स्वयंपाक

घरातली बरीचशी कामं — भांडी घासणं, कपडे धुणं, भाज्या चिरणं — हात सतत पाण्यात आणि साबणात असतात. थंडीत यामुळे हात फुटतात, बोटांच्या टोकांना भेगा पडतात.

  • भांडी-कपडे धुताना रबरी हातमोजे वापरा (AAD).
  • प्रत्येक वेळी हात धुतल्यावर थोडं क्रीम लावा (NHS); रात्री जाड क्रीम किंवा पेट्रोलियम जेली.
  • सौम्य साबण वापरा; हात धुतल्यावर नीट कोरडे करा.

चेहऱ्याची काळजी

  • सौम्य क्लिन्झर, दिवसातून फार वेळा चेहरा धुवू नका.
  • ग्लायकोलिक ॲसिड, सॅलिसिलिक ॲसिड, रेटिनॉल असे "ॲक्टिव्ह" घटक वापरत असाल आणि त्वचा जळजळत असेल, तर AAD नुसार अनेक त्वचारोगतज्ज्ञ हिवाळ्यात त्यांचा वापर कमी करायला — कमी वेळा किंवा कमी प्रमाणात — सुचवतात. डॉक्टरांनी लिहून दिलेलं औषध मात्र त्यांना विचारूनच बदला.
  • जोरात घासणारे स्क्रब टाळा.
  • सनस्क्रीन वर्षभर: AAD नुसार चेहरा, मान, कान, हात यांवर वर्षभर सनस्क्रीन लावावं — हिवाळ्यातही. सनस्क्रीन कसं निवडावं: सनस्क्रीन मार्गदर्शक

हिवाळ्यातली खाज — केव्हा फक्त कोरडेपणा, केव्हा आणखी काही?

बहुतेक वेळा खाज कोरड्या त्वचेमुळे असते. NHS नुसार:

  • नखं छोटी, स्वच्छ ठेवा; खाजवणं टाळा.
  • कोमट पाण्याने, कमी वेळ अंघोळ.
  • नियमित मॉइश्चरायझर.

पण कधी कधी खाजेमागे दुसरं कारण असतं:

  • इसब (एक्झिमा) आणि सोरायसिस: AAD नुसार कोरडी हवा आणि थंडी इसब भडकवू शकतात; अनेक सोरायसिस असलेल्यांचा त्रासही हिवाळ्यात वाढतो (नॅशनल सोरायसिस फाउंडेशन).
  • खरूज (स्केबीज): NHS नुसार रात्री खूप खाज येते आणि जवळच्या संपर्काने घरातल्या इतरांनाही होते. घरातल्या अनेकांना एकाच वेळी रात्री खाज येत असेल, तर डॉक्टरांना दाखवा — घरातल्या सगळ्यांवर एकाच वेळी उपचार करावे लागतात, लक्षणं नसली तरी.
  • गरोदरपणातली खाज: गरोदरपणात थोडी खाज सामान्य असू शकते. पण NHS नुसार हाताचे तळवे आणि पायांचे तळवे खूप खाजत असतील, रात्री खाज वाढत असेल, किंवा खाजेमुळे झोप लागत नसेल, तर ते यकृताच्या "इंट्राहेपॅटिक कोलेस्टेसिस ऑफ प्रेग्नन्सी" (ICP) चं लक्षण असू शकतं, ज्यावर तातडीने उपचार हवेत — लगेच तुमच्या डॉक्टरांशी किंवा प्रसूती रुग्णालयाशी संपर्क करा. गरोदरपणातल्या त्वचेबद्दल: गरोदरपणात स्ट्रेच मार्क्स का येतात?

घरातलं वातावरण आणि कपडे

  • त्वचेलगत सुती, सैल कपडे; लोकरीचे कपडे थेट त्वचेवर खाज आणू शकतात, म्हणून त्याखाली सुती थर घाला (AAD).
  • महाराष्ट्रात घरात हीटर क्वचितच असतात. पण थंड जिल्ह्यांत हीटर किंवा ह्युमिडिफायर (हवेत ओलावा सोडणारं यंत्र) वापरत असाल, तर अमेरिकेची पर्यावरण संस्था (EPA) कमी क्षाराचं (उदा. डिस्टिल्ड) पाणी वापरायला आणि पोर्टेबल ह्युमिडिफायर दर तिसऱ्या दिवशी स्वच्छ करायला सांगते — नाहीतर त्यात जंतू वाढू शकतात.

पाणी प्यायल्याने कोरडी त्वचा बरी होते का?

पुरेसं पाणी पिणं एकूण आरोग्यासाठी महत्त्वाचं आहे, आणि IADVL वृद्धांना दिवसाला किमान दोन लिटर पाणी प्यायला सांगते. पण जास्त पाणी प्यायल्याने कोरडी त्वचा बरी होते, याचे पुरावे कमकुवत आहेत — या विषयावरच्या अभ्यासांच्या एका पद्धतशीर आढाव्यात पुरावे मर्यादित असल्याचं आणि अधिक संशोधनाची गरज असल्याचं नमूद आहे. कोरड्या त्वचेसाठी बाहेरून मॉइश्चरायझर लावणं हाच मुख्य उपाय.

बाळं आणि लहान मुलं

  • कोमट पाण्याने, कमी वेळ अंघोळ; सुगंधविरहित मॉइश्चरायझर.
  • AAD नुसार इसब असलेल्या मुलांना हिवाळ्यात कोमट पाण्याने अंघोळ, प्रत्येक अंघोळीनंतर आणि हात धुतल्यानंतर मॉइश्चरायझर, आणि सुती कपडे.

बाळाला कोणतं तेल लावावं?

बाळाला तेलाने मालिश करणं ही आपल्याकडची प्रेमळ परंपरा आहे. यासाठी भारतीय बालरोगतज्ज्ञांची संघटना (IAP) ने २०२१ मध्ये मार्गदर्शक सूचना दिल्या आहेत:

  • मालिशसाठी सूर्यफूल तेल, खोबरेल तेल किंवा मिनरल ऑइल अधिक योग्य.
  • मोहरीचं तेल आणि ऑलिव्ह तेल वापरू नये — मोहरीच्या तेलामुळे त्वचेची जळजळ आणि ॲलर्जी होऊ शकते, आणि ऑलिव्ह तेलामुळे त्वचा लाल होणं आणि त्वचेचं संरक्षक कवच बिघडणं नोंदवलं गेलं आहे.
  • हिवाळ्यात मालिश अंघोळीनंतर आणि उन्हाळ्यात अंघोळीआधी करावी; घामोळं असताना उन्हाळ्यात मालिश टाळावी.

नवजात बाळांवरच्या १४ अभ्यासांच्या २०२२ च्या आढाव्यात बहुतेक अभ्यासांत तेलामुळे त्वचेचं संरक्षण सुधारल्याचं दिसलं, पण अधिक भक्कम अभ्यासांची गरज असल्याचं नमूद आहे. नाकात, कानात तेल घालू नका. अकाली जन्मलेलं बाळ असेल, किंवा कोणतीही शंका असेल, तर तुमच्या बालरोगतज्ज्ञांना विचारा.

बाळाच्या अंघोळीबद्दल: बाळाला आंघोळ, केस आणि नखं कापताना काय काळजी घ्यावी?

घरातले ज्येष्ठ

वयानुसार त्वचा पातळ आणि जास्त कोरडी होते, आणि हिवाळ्यात खाज वाढते. IADVL ज्येष्ठांसाठी सुचवते: खूप गरम पाण्याने अंघोळ टाळा, अंघोळ थोडक्यात आटपा, आणि अंघोळीनंतर लगेच क्रीम प्रकारचं, सुगंधविरहित मॉइश्चरायझर लावा. खाज खूप असेल, त्वचेवर जखमा होत असतील किंवा झोप लागत नसेल, तर डॉक्टरांना दाखवा.

हिवाळ्याची स्किन-केअर चेकलिस्ट

हिवाळ्याची स्किन-केअर चेकलिस्ट: कोमट पाणी आणि कमी वेळ अंघोळ, अंघोळीनंतर लगेच क्रीम, सौम्य क्लिन्झर, ओठ चाटू नका, टाचांसाठी रात्री युरिया क्रीम किंवा पेट्रोलियम जेली आणि सुती मोजे, भांडी-कपडे धुताना हातमोजे
हिवाळ्याची स्किन-केअर चेकलिस्ट: कोमट पाणी आणि कमी वेळ अंघोळ, अंघोळीनंतर लगेच क्रीम, सौम्य क्लिन्झर, ओठ चाटू नका, टाचांसाठी रात्री युरिया क्रीम किंवा पेट्रोलियम जेली आणि सुती मोजे, भांडी-कपडे धुताना हातमोजे

दररोज:

✅ कोमट पाणी, ५-१० मिनिटांत अंघोळ

✅ सौम्य, सुगंधविरहित साबण किंवा क्लिन्झर

✅ टॉवेलने टिपून, लगेच क्रीम किंवा मलम

✅ हात धुतल्यावर क्रीम; भांडी-कपड्यांसाठी हातमोजे

✅ ओठांना साधी पेट्रोलियम जेली; ओठ चाटू नका

✅ रात्री टाचांना युरिया क्रीम किंवा पेट्रोलियम जेली + सुती मोजे

✅ बाहेर जाताना सनस्क्रीन

✅ त्वचेलगत सुती कपडे

डॉक्टरांना कधी दाखवावं?

  • खाजेमुळे झोप लागत नसेल, किंवा खाज रोजच्या कामावर परिणाम करत असेल
  • भेगांतून रक्त येत असेल, पाणी-पू येत असेल, किंवा खूप दुखत असेल
  • लालसरपणा, सूज, गरमपणा किंवा पू — संसर्गाची लक्षणं
  • पुरळ पुन्हा पुन्हा येत असेल, किंवा सगळ्या अंगावर खाज असेल
  • २-३ आठवडे काळजी घेऊनही फरक नसेल
  • मधुमेह असून पायांना भेगा किंवा जखम
  • गरोदरपणात तीव्र खाज, विशेषतः तळव्यांना — लगेच

सामान्य गैरसमज

"हिवाळ्यात सनस्क्रीनची गरज नाही." AAD नुसार चेहरा, मान, कान, हात यांवर वर्षभर सनस्क्रीन लावावं. हिवाळ्यातही UV किरणं असतात.

"खूप गरम पाण्याने अंघोळ केली की त्वचेला चांगलं." उलट. गरम पाणी त्वचेतली नैसर्गिक तेलं काढून टाकतं. कोमट पाणी आणि कमी वेळ — हेच त्वचारोगतज्ज्ञ सुचवतात.

"जास्त पाणी प्यायलं की कोरडी त्वचा बरी होते." पाणी आरोग्यासाठी गरजेचं आहे, पण कोरडी त्वचा फक्त पाणी पिऊन बरी होते याचे पुरावे कमकुवत आहेत. बाहेरून मॉइश्चरायझर लावणं जास्त महत्त्वाचं.

"रोज साबण-बेसनाने जोरात घासलं की त्वचा स्वच्छ आणि मऊ होते." कोरड्या त्वचेवर रोज जोरात घासल्याने त्वचेचं संरक्षक कवच आणखी बिघडतं. सौम्य क्लिन्झर रोज, आणि उटणं अधूनमधून, हलक्या हाताने.

"ओठ फुटले की जिभेने ओले करा." लाळ उडून गेल्यावर ओठ आणखी कोरडे होतात (AAD). त्याऐवजी साधी पेट्रोलियम जेली किंवा बाम लावा.

"भेगा पडल्या की ब्लेडने कडक त्वचा काढा." ब्लेडने जखम होऊन संसर्ग होऊ शकतो — विशेषतः मधुमेह असेल तर हे धोकादायक. युरियाचं क्रीम, पेट्रोलियम जेली आणि मोजे वापरा; त्रास जास्त असेल तर डॉक्टरांना दाखवा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

हिवाळ्यात त्वचा कोरडी का पडते?

हिवाळ्यात हवेत ओलावा कमी असतो, त्यामुळे त्वचेतलं पाणी लवकर उडून जातं आणि त्वचेचं संरक्षक कवच बिघडतं. त्यात खूप गरम पाण्याने अंघोळ आणि कडक साबण यांमुळे त्वचेतली नैसर्गिक तेलं निघून जातात, आणि त्वचा आणखी कोरडी होते.

हिवाळ्यात कोणतं मॉइश्चरायझर वापरावं?

लोशनपेक्षा क्रीम किंवा मलम. लेबलवर ग्लिसरीन, पेट्रोलॅटम (पेट्रोलियम जेली), शिया बटर, हायल्युरॉनिक ॲसिड यांसारखे घटक पाहा, आणि "फ्रॅग्रन्स-फ्री" निवडा. खूप कोरड्या, खरबरीत भागांसाठी युरिया असलेलं क्रीम. अंघोळीनंतर लगेच लावा.

टाचांच्या भेगांवर घरगुती उपाय काय?

अंघोळीनंतर ५ मिनिटांत युरिया (१०-२५%) किंवा AHA असलेलं क्रीम, रात्री पेट्रोलियम जेली लावून सुती मोजे, मागून उघड्या चपला टाळणं. ब्लेडने त्वचा कापू नका. भेगांतून रक्त-पू येत असेल, किंवा मधुमेह असेल, तर डॉक्टरांना दाखवा.

फाटलेल्या ओठांवर काय लावावं?

साधी पांढरी पेट्रोलियम जेली किंवा सुगंधविरहित लिप बाम; कापूर, मेंथॉल, पुदिना, दालचिनी असलेले बाम टाळा. ओठ चाटू नका, सुकलेली त्वचा ओढू नका. उन्हात SPF 30 चा लिप बाम. २-३ आठवड्यांत फरक नसेल तर त्वचारोगतज्ज्ञांना दाखवा.

हिवाळ्यात तेल लावावं की क्रीम?

दोन्ही चालू शकतं. लहान अभ्यासांत खोबरेल, बदाम आणि जोजोबा तेल कोरड्या त्वचेसाठी मिनरल ऑइल किंवा पेट्रोलियम जेलीइतकंच उपयोगी ठरलं. अंघोळीनंतर ओलसर त्वचेवर लावा. चेहऱ्यावर मुरुम येत असतील तर चेहऱ्यासाठी ऑइल-फ्री मॉइश्चरायझर बरं.

बाळाला हिवाळ्यात कोणतं तेल लावावं?

भारतीय बालरोगतज्ज्ञांच्या संघटनेनुसार (IAP, २०२१) सूर्यफूल तेल, खोबरेल तेल किंवा मिनरल ऑइल योग्य; मोहरीचं आणि ऑलिव्ह तेल वापरू नये. हिवाळ्यात मालिश अंघोळीनंतर करावी. अकाली जन्मलेलं बाळ असेल किंवा शंका असेल, तर बालरोगतज्ज्ञांना विचारा.

हिवाळ्यात सनस्क्रीन लावावं का?

हो. AAD नुसार चेहरा, मान, कान, हात यांवर वर्षभर सनस्क्रीन लावावं. SPF 30 किंवा जास्त, आणि PA+++.

हिवाळ्यात अंगाला खाज का येते?

बहुतेक वेळा कोरड्या त्वचेमुळे. कोमट पाण्याने कमी वेळ अंघोळ आणि नियमित मॉइश्चरायझरने ती कमी होते. पण रात्री खूप खाज आणि घरातल्या इतरांनाही खाज (खरूज), इसब, किंवा गरोदरपणात तळव्यांना तीव्र खाज असेल, तर डॉक्टरांना दाखवा.

हा लेख डॉक्टरांनी लिहिलेला नाही. वैद्यकीयदृष्ट्या प्रमाणित स्त्रोतांच्या आधारे तयार केला आहे.

वैद्यकीय सूचना: ही माहिती केवळ शैक्षणिक हेतूसाठी आहे. कोणत्याही आरोग्य समस्येसाठी कृपया डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.