ही माहिती कोणत्या तारखेपर्यंतची: हा लेख १३ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत उपलब्ध माहितीवर आधारित आहे. नवरात्रीपूर्वीच्या या ट्रेंडबद्दलची माहिती प्रसारमाध्यमांच्या वृत्तांतून घेतली आहे; आरोग्यविषयक सर्व माहिती वैद्यकीय स्रोतांमधून पडताळली आहे.
नवरात्री म्हणजे नऊ रात्री गरबा-दांडिया, नवे कपडे, फोटो आणि उशिरापर्यंत जागरण. सणाच्या आधी "चेहऱ्यावर ग्लो हवा" आणि "रात्रभर नाचायला एनर्जी हवी" असं वाटणं अगदी स्वाभाविक आहे.
यंदा याच इच्छेतून एक नवा ट्रेंड चर्चेत आला. Brut India ने ९ ऑक्टोबर २०२६ रोजी NDTV आणि Times of India च्या वृत्तांच्या आधारे दिलेल्या माहितीनुसार, अहमदाबादमध्ये नवरात्रीपूर्वी काही क्लिनिक "ग्लो", हायड्रेशन आणि स्टॅमिनासाठी IV ड्रिप देत आहेत — त्यात व्हिटॅमिन C, B-कॉम्प्लेक्स, झिंक, मॅग्नेशियम आणि ग्लुटाथायोन असल्याचं सांगितलं जातं. ही ड्रिप घेणाऱ्यांमध्ये विशीतले तरुण-तरुणी तसंच तिशी-चाळिशीतले नोकरदारही असल्याचं वृत्त आहे. त्याच वृत्तांत एका त्वचारोगतज्ज्ञांनी योग्य वैद्यकीय तपासणीशिवाय अशा उपचारांमध्ये ॲलर्जी, शरीरात जास्त द्रव साचणं आणि यकृतावर अनावश्यक ताण यांचे धोके असल्याचा इशारा दिला.
हे सगळं ऐकून उत्सुकता वाटणं साहजिक आहे. म्हणून सरळ उत्तर आधी:
निरोगी व्यक्तीसाठी, सौंदर्यासाठी किंवा "एनर्जी"साठी घेतल्या जाणाऱ्या व्हिटॅमिन IV ड्रिप पाणी, संतुलित आहार आणि झोप यांपेक्षा जास्त उपयोगी ठरतात याचे चांगले पुरावे नाहीत — आणि ही एक वैद्यकीय प्रक्रिया आहे, जिचे धोके खरे आहेत.
IV ड्रिप म्हणजे काय?
IV (इंट्राव्हिनस) म्हणजे "शिरेच्या आत". IV ड्रिपमध्ये हाताच्या शिरेत सुई/नळी (कॅन्युला) लावून द्रव, क्षार, जीवनसत्त्वं किंवा औषधं थेट रक्तात सोडली जातात. Merck Manual नुसार एक सत्र साधारण २० ते ६० मिनिटांचं असतं.
वैद्यकीय IV आणि "वेलनेस" IV — फरक महत्त्वाचा
- वैद्यकीय IV उपचार — रुग्णालयात, डॉक्टरांच्या निर्णयाने दिले जातात: तीव्र जुलाब-उलट्यांमुळे शरीरातलं पाणी कमी होणं, तोंडाने खाता-पिता न येणं, गंभीर जीवनसत्त्वांची कमतरता, शस्त्रक्रिया, गंभीर आजार. Cleveland Clinic नुसार पोषक घटकांची कमतरता आणि आजारपणातलं डिहायड्रेशन यांसाठी IV उपचार योग्य ठरतात. हे जीव वाचवणारे उपचार आहेत.
- "वेलनेस" किंवा "ब्युटी" IV ड्रिप — कोणताही आजार किंवा कमतरता नसलेल्या निरोगी व्यक्तीला "ग्लो", "डिटॉक्स", "इम्युनिटी" किंवा "एनर्जी"साठी दिली जाणारी ड्रिप. या लेखाचा विषय हा आहे.
ग्लो आणि एनर्जीसाठी IV ड्रिप खरंच काम करतात का?
सध्याच्या वैद्यकीय स्रोतांचं मत साधारण एकसारखं आहे:
- Merck Manual नुसार IV व्हिटॅमिन थेरपीचे फायदे सांगणारे दावे खूप आहेत, पण "पुरावे बहुतेक ऐकीव स्वरूपाचे" आहेत आणि ते दावे सिद्ध करणारे अभ्यास फारच थोडे आहेत. अमेरिकेत २०१८ मध्ये तिथल्या फेडरल ट्रेड कमिशनने (FTC) अशा एका कंपनीवर "फसव्या आणि आधार नसलेल्या आरोग्य दाव्यांचा" आरोप ठेवला होता.
- Cleveland Clinic नुसार निरोगी व्यक्तींमध्ये सर्वसाधारण आरोग्यासाठी थेट फायदा दाखवणारे वैज्ञानिक पुरावे मर्यादित आहेत, आणि दर्जेदार अभ्यासांची अजून गरज आहे.
याचं एक सोपं कारण: IV ड्रिपमुळे जीवनसत्त्वं थेट रक्तात जातात, हे खरं. पण निरोगी, नीट खाणाऱ्या व्यक्तीच्या शरीराला गरजेपेक्षा जास्त जीवनसत्त्वं वापरता येत नाहीत. जास्तीचा "डोस" म्हणजे जास्त ग्लो किंवा जास्त ताकद, असं होत नाही.
हायड्रेशनबद्दल: एखादी व्यक्ती खरंच डिहायड्रेटेड असेल, तर IV द्रवाने तिला बरं वाटू शकतं. पण तोंडाने पाणी पिता येत असलेल्या निरोगी व्यक्तीसाठी पाणी, ताक, लिंबूपाणी किंवा ORS हे सोपे आणि सुरक्षित पर्याय आहेत.
IV ड्रिपचे धोके काय?
IV ड्रिप ही "फेशियल"सारखी सौंदर्य-सेवा नाही — त्वचा फोडून थेट रक्तात काहीतरी सोडलं जातं. Merck Manual आणि Cleveland Clinic नुसार संभाव्य धोके:
- संसर्ग — सुई लावलेल्या जागी, आणि निर्जंतुकीकरण नीट न झाल्यास रक्तात पसरणारा गंभीर संसर्ग. Merck Manual नुसार क्वचित प्रसंगी असे संसर्ग प्राणघातकही ठरले आहेत.
- सुई लावलेल्या जागी सूज, वेदना, काळा-निळा डाग, शिरेची जळजळ
- ॲलर्जीची प्रतिक्रिया — पुरळ, खाज, धाप, गंभीर प्रसंगी रक्तदाब कोसळणं
- शरीरात जास्त द्रव साचणं (fluid overload) — विशेषतः हृदय किंवा मूत्रपिंडाचा त्रास असल्यास
- हृदयाच्या ठोक्यांमध्ये अनियमितता, रक्तदाब कमी होणं, नसांना इजा — Merck Manual नुसार
- जीवनसत्त्वं किंवा क्षारांचं प्रमाण जास्त होणं — त्यामुळे मळमळ, चक्कर; मूत्रपिंड, हृदय आणि नसांवर परिणाम. (इलेक्ट्रोलाइट्स म्हणजे सोडियम, पोटॅशियम, मॅग्नेशियम यांसारखे रक्तातले क्षार — त्यांचं संतुलन बिघडल्यास हृदयाच्या ठोक्यांवर परिणाम होऊ शकतो.)
- रक्तवाहिनीत अडथळा (embolism) आणि सध्या घेत असलेल्या औषधांशी परस्परक्रिया
कोणी तर अजिबातच टाळावं? Merck Manual आणि Cleveland Clinic नुसार गरोदर आणि स्तनपान करणाऱ्या स्त्रिया, तसेच मूत्रपिंडाचा आजार, उच्च रक्तदाब किंवा हृदयविकार असलेल्या व्यक्तींनी अशी IV व्हिटॅमिन थेरपी टाळावी.
ग्लुटाथायोन ड्रिपने गोरेपणा येतो का?
"ग्लो ड्रिप"मध्ये अनेकदा ग्लुटाथायोन (glutathione) असतं — शरीरात नैसर्गिकरीत्या तयार होणारा एक अँटिऑक्सिडंट घटक. त्वचा उजळवण्यासाठी, म्हणजे गोरेपणासाठी, त्याची इंजेक्शनं मोठ्या प्रमाणात विकली जातात. पण:
- परिणाम सिद्ध नाही: भारतीय त्वचारोग नियतकालिकातील (IJDVL) २०१६ च्या सविस्तर आढाव्यानुसार IV ग्लुटाथायोनने त्वचा उजळते हे तपासणारी एकही वैद्यकीय चाचणी (clinical trial) तोपर्यंत झालेली नव्हती. लेखकांनी त्वचारोगतज्ज्ञांना, पुढील चाचण्यांत फायदा धोक्यांपेक्षा जास्त असल्याचं सिद्ध होईपर्यंत, अशी इंजेक्शनं न देण्याचा सल्ला दिला.
- गंभीर दुष्परिणामांच्या नोंदी: त्याच आढाव्यानुसार फिलिपाइन्सच्या FDA ने IV ग्लुटाथायोननंतर त्वचेच्या गंभीर प्रतिक्रिया (स्टीव्हन्स-जॉन्सन सिंड्रोम, टॉक्सिक एपिडर्मल नेक्रोलायसिस), तसेच मूत्रपिंड व यकृतावरील परिणाम नोंदवले, आणि गोरेपणासाठीच्या त्याच्या वापराविरुद्ध जाहीर इशारा दिला.
- दूषित उत्पादनांचा धोका: अमेरिकेच्या FDA ने ऑगस्ट २०२६ मध्ये कळवलं की इंजेक्शनसाठी योग्य नसलेल्या, "डाएटरी सप्लिमेंट दर्जाच्या" ग्लुटाथायोनपासून बनवलेल्या IV उत्पादनांनंतर किमान ३० रुग्णांना ताप, थंडी वाजणं, चक्कर, शॉक आणि सेप्सिससारखी लक्षणं दिसली, आणि काहींना रुग्णालयात दाखल करावं लागलं.
- भारतातील नियम: भारताच्या औषध नियामक संस्थेने, CDSCO ने १८ मे २०२६ रोजी जारी केलेल्या सार्वजनिक सूचनेनुसार, औषधे व सौंदर्यप्रसाधने कायदा, १९४० अंतर्गत कोणतंही सौंदर्यप्रसाधन इंजेक्शनद्वारे देण्यास परवानगी नाही — इंजेक्शनच्या स्वरूपातलं उत्पादन "सौंदर्यप्रसाधन" ठरतच नाही. ही सूचना ग्लुटाथायोन "ग्लो ड्रिप"सारख्या उपचारांनाही लागू असल्याचं कायदेविषयक वृत्तांत नमूद आहे.
आणि एक मोकळा मुद्दा: गोरेपणा हे आरोग्याचं लक्षण नाही. गोऱ्या रंगाचा आग्रह हा आपल्या समाजातला एक दबाव आहे, आरोग्याचं उद्दिष्ट नाही. निरोगी त्वचा कोणत्याही रंगाची असू शकते.
ड्रिप घ्यायचीच ठरवलं असेल, तर हे प्रश्न विचारा
हा निर्णय तुमचा आहे. तो घेताना स्वतःच्या सुरक्षिततेसाठी हे प्रश्न नक्की विचारा:
- ड्रिप कोण देणार आहे? पात्र डॉक्टर किंवा प्रशिक्षित परिचारिका, डॉक्टरांच्या देखरेखीखाली? सलून किंवा ब्युटी पार्लरमध्ये दिली जाणारी ड्रिप टाळा.
- आधी वैद्यकीय तपासणी होते का? तुमचे आजार, औषधं, ॲलर्जी, गरोदरपणा याबद्दल विचारलं जातं का?
- ड्रिपमध्ये नेमकं काय आहे, आणि ते कुठून आलं आहे? औषधाच्या बाटलीवरचं लेबल पाहू शकता का? ते इंजेक्शनसाठी मान्यताप्राप्त आहे का?
- सुई, नळी नवी आणि निर्जंतुक आहे का? तुमच्यासमोर पॅक उघडलं जातं का?
- तुमची लेखी संमती घेतली जाते का? धोके समजावून सांगितले जातात का?
- काही गडबड झाल्यास आपत्कालीन औषधं आणि सोय उपलब्ध आहे का?
यांपैकी कोणत्याही प्रश्नाचं उत्तर समाधानकारक नसेल, तर थांबा.
ड्रिपनंतर ही लक्षणं दिसली तर लगेच डॉक्टरांकडे
- छातीत दुखणं, धाप लागणं, छातीत धडधड
- चेहरा, ओठ किंवा घसा सुजणं; अंगावर पुरळ, खाज
- ताप, थंडी वाजणं, थरथरणं
- तीव्र चक्कर, बेशुद्ध पडल्यासारखं वाटणं
- सुई लावलेल्या जागी वाढत जाणारी सूज, लालसरपणा, वेदना किंवा पू
यांपैकी काहीही झाल्यास वाट पाहू नका — जवळच्या रुग्णालयात जा किंवा १०८/११२ वर फोन करा.
सणासाठी ताकद आणि ग्लो — सोपे, सुरक्षित उपाय
- पाणी आणि द्रव पदार्थ: गरबा खेळताना भरपूर घाम येतो. राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण (NDMA) उष्णतेच्या काळात पाणी, ORS, लस्सी, ताक, लिंबूपाणी यांसारखे घरगुती पेय घेण्याचा, आणि मद्य, जास्त चहा-कॉफी व सोडायुक्त पेयं टाळण्याचा सल्ला देतं. तहान लागण्याची वाट न पाहता मधूनमधून पाणी प्या.
- नियमित जेवण: गरबा खेळायला जाण्याआधी पोटभर, पण जड नसलेलं जेवण. डाळ, कडधान्यं, दूध-दही, शेंगदाणे यांतून प्रथिनं मिळतात — आमचा शाकाहारी प्रोटीनवरील लेख पाहा.
- उपवास करत असाल तर: उपवासाच्या दिवसांत पुरेसं पाणी आणि उपवासाला चालणारे पौष्टिक पदार्थ घ्या. रिकाम्या पोटी तासन्तास नाचल्याने चक्कर येऊ शकते. मधुमेह, रक्तदाबाचा त्रास असेल किंवा तुम्ही गरोदर असाल, तर उपवास आणि नाचणं याबद्दल आधी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
- मधूनमधून विश्रांती: दोन फेऱ्यांच्या मध्ये थोडं बसा, पाणी प्या. चक्कर, मळमळ किंवा खूप थकवा जाणवला तर थांबा.
- झोप: नऊ दिवस रोज उशिरा झोपल्यावर दिवसा थोडी विश्रांती घ्या. झोप अपुरी राहिली की थकवा चेहऱ्यावरही दिसतो.
- कपडे आणि त्वचा: सुती, हवेशीर कपडे; मेकअप काढूनच झोपा.
सतत थकवा येतो? — ड्रिपआधी तपासणी
सतत थकवा, दम लागणं, चेहरा निस्तेज वाटणं यांमागे अनेकदा एखादं कारण असतं — ॲनिमिया (रक्तातलं लोह कमी), थायरॉईडचा त्रास, व्हिटॅमिन B12 किंवा D ची कमतरता, PCOS, झोपेच्या तक्रारी किंवा नैराश्य. अशा वेळी ड्रिपने तात्पुरतं बरं वाटलं तरी मूळ कारण तसंच राहतं.
म्हणून क्रम असा असावा: आधी डॉक्टरांकडे तपासणी, मग कारणानुसार उपचार — ड्रिपआधी तपासणी, तपासणीआधी ड्रिप नव्हे. संबंधित लेख: थायरॉईडची लक्षणे, ॲनिमियाची लक्षणे, PCOS, निद्रानाश.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
IV ड्रिप घेणं सुरक्षित आहे का?
आजारपणात डॉक्टरांनी रुग्णालयात दिलेली IV ड्रिप गरजेची आणि सुरक्षित असते. पण निरोगी व्यक्तीने सौंदर्य किंवा "एनर्जी"साठी घेतलेल्या ड्रिपला संसर्ग, ॲलर्जी, शरीरात जास्त द्रव साचणं, हृदयाच्या ठोक्यांत गडबड असे धोके आहेत, आणि त्याचा फायदा सिद्ध झालेला नाही. गरोदर, स्तनपान करणाऱ्या स्त्रिया आणि हृदय, मूत्रपिंड किंवा रक्तदाबाचा त्रास असलेल्यांनी ती टाळावी.
ग्लुटाथायोन इंजेक्शनने गोरेपणा येतो का?
त्याचा परिणाम सिद्ध झालेला नाही. भारतीय त्वचारोग नियतकालिकातील आढाव्यानुसार IV ग्लुटाथायोनच्या त्वचा उजळवण्याच्या परिणामावर क्लिनिकल चाचण्या झालेल्या नव्हत्या, आणि गंभीर दुष्परिणामांच्या नोंदी आहेत. भारतात CDSCO नुसार कोणतंही सौंदर्यप्रसाधन इंजेक्शनने देता येत नाही.
IV ड्रिपचे साइड इफेक्ट्स कोणते?
सुई लावलेल्या जागी सूज, वेदना, संसर्ग; ॲलर्जी; ताप-थंडी; शरीरात जास्त द्रव साचणं; रक्तदाब कमी होणं; हृदयाच्या ठोक्यांत अनियमितता; क्षारांचं संतुलन बिघडणं. ड्रिपनंतर छातीत दुखणं, धाप, सूज किंवा पुरळ आल्यास लगेच डॉक्टरांकडे जा.
सारखा थकवा येतो, काय करावं?
आधी डॉक्टरांकडून तपासणी करा — ॲनिमिया, थायरॉईड, व्हिटॅमिनची कमतरता, झोपेच्या तक्रारी अशी अनेक कारणं असू शकतात. पुरेसं पाणी, नियमित संतुलित जेवण आणि झोप हे सर्वात सोपे आणि सुरक्षित उपाय आहेत.
व्हिटॅमिन ड्रिपपेक्षा व्हिटॅमिनच्या गोळ्या चांगल्या का?
कमतरता असेल तर डॉक्टर कारणानुसार गोळ्या किंवा इतर उपचार सुचवतील. कमतरता नसताना कोणत्याही स्वरूपात जास्तीची जीवनसत्त्वं घेतल्याने विशेष फायदा होत नाही. स्वतःहून कोणताही "डोस" सुरू करू नका.
पुढे वाचा
- शरीराला प्रोटीन का हवं? जाणून घ्या शाकाहारी प्रोटीनचे सर्वोत्तम स्रोत आणि रोजची गरज! →
- सतत थकवा, वजनात बदल जाणवतोय का? जाणून घ्या थायरॉईड बिघाडाची लक्षणे आणि तपासणी कधी करावी! →
- रात्री झोप लागत नाही का? निद्रानाशाची कारणे व उपाय →
- त्वचेवर पांढरे डाग दिसताहेत का? जाणून घ्या 'व्हिटिलिगो' म्हणजे काय आणि याबद्दलचे गैरसमज! →
