अनियमित पाळी, अचानक वाढणारं वजन, चेहऱ्यावर जास्त केस येणं किंवा सतत मुरुमं येणं — यापैकी काही तुम्हाला जाणवत असेल, तर हे PCOS (Polycystic Ovary Syndrome) असू शकतं. आजकाल हा शब्द खूप ऐकू येतो, पण याबद्दल बरेच गैरसमजही आहेत. PCOS म्हणजे नेमकं काय, ते किती सामान्य आहे, लक्षणं कोणती आणि निदान कसं केलं जातं — हे या लेखात सोप्या भाषेत समजून घेऊया.
PCOS म्हणजे काय?
PCOS हा स्त्रियांमध्ये आढळणारा एक हार्मोनल असंतुलनाचा आजार आहे, जो प्रामुख्याने बाळंतपणाच्या वयातील (साधारण १५ ते ४५ वर्षं) स्त्रियांना होतो. यात शरीरातील स्त्री व पुरुष हार्मोन्सचं संतुलन बिघडतं — विशेषतः "अँड्रोजन" या पुरुष हार्मोनचं प्रमाण गरजेपेक्षा जास्त वाढतं. यामुळे बीजांडकोशातून (ovary) नियमितपणे अंडं बाहेर पडण्याच्या प्रक्रियेत अडथळा येतो, आणि याचे परिणाम पाळी, त्वचा, केस व वजनावर दिसून येतात.
टीप: काहीजण "PCOS" आणि "PCOD" हे शब्द एकमेकांऐवजी वापरतात. वैद्यकीय भाषेत PCOS हे अधिक स्वीकारलेलं व नेमकं नाव आहे — या लेखात आपण तेच वापरू.
PCOS किती सामान्य आहे?
हे खरंच खूप सामान्य आहे — पण नेमका आकडा सांगणं अवघड आहे, कारण निदानाची पद्धत व अभ्यासाचा प्रदेश यानुसार आकडेवारी बदलते. भारतातील एका मोठ्या राष्ट्रीय अभ्यासात, वापरलेल्या निदान-निकषांनुसार, १८-४० वयोगटातील स्त्रियांमध्ये PCOS चं प्रमाण ७% ते जवळपास २०% इतकं आढळलं. जागतिक पातळीवर हे प्रमाण साधारण ८% ते १३% इतकं मानलं जातं. थोडक्यात — दर १० पैकी १ ते ५ पैकी १ स्त्रीला कधी ना कधी PCOS असू शकतं, हे नक्कीच दुर्मिळ नाही.
लक्षणं कोणती?
प्रत्येकीत सगळीच लक्षणं दिसतीलच असं नाही — काहींना यातली फक्त एक-दोन लक्षणं जाणवतात, तर काहींना अनेक. सामान्यपणे आढळणारी लक्षणं:
- अनियमित पाळी — पाळी उशिरा येणं, वर्षभरात खूप कमी वेळा येणं, किंवा अजिबातच न येणं
- जास्त केस येणं — चेहरा, हनुवटी, छाती किंवा पोटावर पुरुषांसारखे केस वाढणं (याला "हर्सुटिझम" म्हणतात)
- मुरुमं — विशेषतः जबडा व हनुवटीभोवती, सतत परत येणारी
- वजन वाढणं — विशेषतः पोटाभोवती वाढणारं वजन, जे कमी करणं अवघड वाटतं
- केस पातळ होणं — डोक्यावरचे केस पुरुषी पद्धतीने पातळ होणं
- त्वचेवर काळपट डाग — मानेभोवती, काखेत किंवा इतर घडीच्या जागी त्वचा जाड व काळपट दिसणं (हे इन्सुलिन रेझिस्टन्सचं लक्षण असू शकतं)
- बीजांडकोशात गाठी (cysts) — सोनोग्राफीत दिसणाऱ्या छोट्या द्रवाने भरलेल्या पिशव्या; या दुखत नाहीत आणि "कॅन्सर" शी संबंधित नाहीत
PCOS होण्याची कारणं काय?
प्रामाणिकपणे सांगायचं तर, PCOS नेमकं का होतं, याचं १००% स्पष्ट उत्तर वैद्यकीय विज्ञानाकडेही अजून नाही. मात्र खालील गोष्टींचा यात मोठा वाटा असल्याचं आढळून आलं आहे:
- इन्सुलिन रेझिस्टन्स — शरीराच्या पेशी इन्सुलिनला पूर्वीसारखा प्रतिसाद देत नाहीत, त्यामुळे शरीर जास्त इन्सुलिन तयार करतं — आणि जास्त इन्सुलिनमुळे अँड्रोजन हार्मोन वाढतो
- आनुवंशिकता — घरात आई, बहीण किंवा जवळच्या नातेवाईकांना PCOS असल्यास धोका वाढतो
- हार्मोनल असंतुलन — शरीरातील अँड्रोजन हार्मोनचं प्रमाण वाढणं
निदान कसं केलं जातं?
PCOS साठी एकच थेट चाचणी नाही — डॉक्टर खालील तीन गोष्टी तपासतात आणि यापैकी किमान दोन गोष्टी जुळल्या, तरच PCOS चं निदान केलं जातं:
- पाळीचा नमुना अनियमित आहे का (उशिरा येणं, वर्षभरात खूप कमी वेळा येणं)
- रक्त तपासणीत किंवा शारीरिक लक्षणांत (जास्त केस/मुरुमं) अँड्रोजन हार्मोन जास्त आहे का
- सोनोग्राफीत बीजांडकोशांचा आकार व त्यातील गाठींची संख्या ठराविक प्रमाणापेक्षा जास्त आहे का
फक्त सोनोग्राफीत गाठी दिसणं, याचा अर्थ आपोआप PCOS आहे असं नाही — वरच्या तिन्हींपैकी किमान दोन जुळणं आवश्यक आहे. याशिवाय, थायरॉईडसारख्या इतर कारणांमुळेही अशीच लक्षणं दिसू शकतात, त्यामुळे डॉक्टर इतर संभाव्य कारणं वगळूनच अंतिम निदान करतात.
डॉक्टरांना कधी भेटावं?
पाळी सलग काही महिने अनियमित असेल, अचानक व वेगाने केस/मुरुमांची समस्या वाढली असेल, किंवा वजन वाढीसोबत यातलं कोणतंही लक्षण जाणवत असेल — तर स्त्रीरोगतज्ज्ञांना भेटून तपासणी करून घेणं योग्य ठरतं. लवकर निदान झाल्यास, पुढील गुंतागुंत टाळण्यासाठी वेळीच पावलं उचलता येतात.
वेळीच लक्ष न दिल्यास काय होऊ शकतं?
PCOS कडे दीर्घकाळ दुर्लक्ष केल्यास काही गुंतागुंती होण्याची शक्यता वाढते:
- गर्भधारणेत अडचण — नियमित बीजांडोत्सर्जन न झाल्याने गरोदर राहणं कठीण होऊ शकतं (मात्र योग्य उपचारांनी अनेक स्त्रिया PCOS सोबतही गरोदर राहू शकतात)
- टाईप २ मधुमेहाचा वाढलेला धोका — इन्सुलिन रेझिस्टन्समुळे
- हृदय व रक्तवाहिन्यांच्या आरोग्याचा धोका — कालांतराने
ही एक चिंतेची बाब असली, तरी घाबरण्याचं कारण नाही — योग्य निदान व जीवनशैलीतील बदलांनी PCOS प्रभावीपणे व्यवस्थापित करता येतं.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
PCOS बरा होऊ शकतो का?
PCOS हा पूर्णपणे "बरा" होणारा आजार नाही, पण योग्य आहार, व्यायाम व आवश्यक असल्यास औषधोपचारांनी लक्षणं मोठ्या प्रमाणात नियंत्रणात ठेवता येतात.
PCOS असल्यास आई होता येत नाही का?
असा गैरसमज आहे, पण तो चुकीचा आहे. PCOS मुळे गरोदर राहणं तुलनेने अवघड होऊ शकतं, पण अनेक स्त्रिया योग्य उपचार व वेळेवर नियोजन करून यशस्वीरीत्या आई होतात.
मुलींनाही किशोरवयातच PCOS होऊ शकतो का?
हो, PCOS ची सुरुवात किशोरवयातही होऊ शकते. मात्र किशोरवयात पाळी अनियमित असणं सामान्यही असू शकतं, त्यामुळे निदान डॉक्टरांकडूनच करून घ्यावं.
सोनोग्राफीत बीजांडकोशात गाठी दिसल्या, म्हणजे नक्कीच PCOS आहे का?
नाही. फक्त सोनोग्राफीतील गाठी हे एकमेव निकष नाही — पाळीचा नमुना व हार्मोन पातळी हेही तपासावं लागतं, तेव्हाच निश्चित निदान होतं.
