केसगळती, कोंडा किंवा अकाली पांढरे केस — या तक्रारी घेऊन येणाऱ्या अनेक स्त्रिया भेटतात. यामागे बऱ्याचदा एकच एक कारण नसतं — जीवनशैली, पोषण, हार्मोन्स आणि केसांची काळजी घेण्याची पद्धत, या सगळ्यांचा एकत्रित परिणाम केसांच्या आरोग्यावर होत असतो.
केसगळतीचं सर्वात दुर्लक्षित कारण — लोहाची कमतरता
भारतीय स्त्रियांमध्ये तात्पुरत्या स्वरूपाची, पसरट केसगळती (टेलोजन इफ्लुव्हियम) होण्यामागे लोहाच्या कमतरतेचा मोठा वाटा आहे — आणि हे कारण बऱ्याचदा दुर्लक्षित राहतं. भारतीय संशोधनानुसार, अशा प्रकारच्या तीव्र केसगळतीचा त्रास असणाऱ्या रुग्णांपैकी ६५% रुग्णांमध्ये शरीरातील लोहाचा साठा (फेरिटीन) कमी आढळला. मासिक पाळीमुळे होणारी नैसर्गिक झीज लक्षात घेता, हे भारतीय स्त्रियांमध्ये रक्तक्षय इतका सामान्य असण्याशी थेट जोडलेलं आहे — म्हणजे नुसतं केसांसाठी शाम्पू बदलण्याऐवजी, रक्ततपासणी करून लोहाची पातळी तपासणं अनेकदा अधिक उपयुक्त ठरतं.
ताणामुळे होणारी केसगळती
तीव्र शारीरिक किंवा मानसिक ताण (आजारपण, प्रसूती, मोठी शस्त्रक्रिया, तीव्र मानसिक धक्का) आल्यानंतर काही आठवड्यांनी केस मोठ्या प्रमाणात गळू लागतात — हेही टेलोजन इफ्लुव्हियमचंच एक स्वरूप आहे. साधारणपणे ही केसगळती तात्पुरती असते आणि कारण दूर झाल्यावर काही महिन्यांत केस पूर्ववत होतात.
कोंडा व सेबोरिक डर्मटायटिस
कोंडा हा टाळूवरील बुरशीच्या अतिवाढीमुळे होतो, आणि तेलकट त्वचा, ताण, थंड-कोरडं हवामान यामुळे तो वाढू शकतो. सेबोरिक डर्मटायटिस ही याहून थोडी तीव्र अवस्था आहे, ज्यात पिवळसर, तेलकट खवले दिसतात. दोन्हींसाठी अँटी-डँड्रफ शाम्पू (सक्रिय घटक टाळूवर ५ मिनिटं राहू देऊन मग धुवावा) उपयुक्त ठरतो.
टाइट वेणी-पोनीटेलमुळे होणारी केसगळती
सतत घट्ट वेणी, पोनीटेल किंवा हेअर एक्स्टेंशन्समुळे केसांच्या मुळांवर सतत ताण येऊन केस तुटणं व गळणं सुरू होऊ शकतं — याला ट्रॅक्शन अलोपेशिया म्हणतात. वेळीच हेअरस्टाईल बदलल्यास ही समस्या सहसा पूर्णपणे बरी होते, पण खूप दीर्घकाळ दुर्लक्ष केल्यास केसांच्या मुळांचं कायमस्वरूपी नुकसान होऊ शकतं.
अकाली पांढरे केस
आनुवंशिकता हे अकाली पांढऱ्या केसांचं सर्वात सामान्य कारण आहे, पण रक्तक्षय, थायरॉईडच्या समस्या, व्हिटॅमिन B12 ची कमतरता यांसारखी कारणंही यामागे असू शकतात. वयाच्या चाळिशीआधी मोठ्या प्रमाणात केस पांढरे होत असल्यास, एकदा या कारणांची डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणं योग्य ठरतं.
अलोपेशिया एरियाटा
यात रोगप्रतिकारशक्ती चुकून केसांच्या मुळांवर हल्ला करते, आणि अचानक एक किंवा दोन गोलाकार टक्कल पडलेले चट्टे दिसू लागतात. क्वचित प्रसंगी संपूर्ण शरीरावरील केसही जाऊ शकतात. काहींमध्ये केस आपोआप परत येतात, तर काहींना डॉक्टरांच्या इंजेक्शन-आधारित उपचारांची गरज लागते.
गैरसमज दूर करूया
- शाम्पू केल्याने केसगळती होते, हे खरं नाही
- टाळूला मसाज केल्याने केसगळती थांबते, याला ठोस वैज्ञानिक पुरावा नाही — मात्र मसाजमुळे ताण कमी होतो, जो अप्रत्यक्षपणे उपयुक्त ठरू शकतो
- लांब केस मुळांवर जास्त ताण आणतात, हे मिथक आहे
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
केसगळती कधी डॉक्टरांना दाखवावी?
रोजच्यापेक्षा लक्षणीयरीत्या जास्त केस गळत असतील, गोलाकार टक्कल पडलेले चट्टे दिसत असतील किंवा केसगळतीसोबत इतर लक्षणं (थकवा, वजनात बदल) जाणवत असतील, तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
केसगळती थांबवण्यासाठी कोणते पदार्थ आहारात असावेत?
प्रथिनं, लोह, ओमेगा-३ फॅटी अॅसिड्स व झिंक असलेले पदार्थ — डाळी, अंडी, मासे, पालेभाज्या, सुकामेवा — केसांच्या आरोग्यासाठी उपयुक्त आहेत.
केस रंगवणं किंवा स्ट्रेटनिंग केल्याने कायमचं नुकसान होतं का?
वारंवार उष्णता व रसायनांचा वापर केल्यास केसांचं वरचं आवरण (क्युटिकल) खराब होऊन केस निर्जीव व कोरडे दिसू शकतात, पण हे सहसा कायमस्वरूपी नसतं — गंभीर नुकसान झाल्यास केस कापून नव्याने वाढू देणं हा एक पर्याय आहे.
केसगळती अनुवंशिक असेल तर काही करता येत नाही का?
अनुवंशिक केसगळतीला पूर्णपणे थांबवता येत नसलं, तरी मिनॉक्सिडिलसारखी औषधं व इतर वैद्यकीय उपचार डॉक्टरांच्या सल्ल्याने केसगळतीचा वेग कमी करण्यास व काही प्रमाणात केस टिकवण्यास मदत करू शकतात.