डेंग्यूइतकाच परिचित, पण त्याहून वेगळा असणारा आजार म्हणजे मलेरिया. दोन्ही पावसाळ्यात डासांमार्फत पसरतात, पण डास वेगळा, पसरण्याची वेळ वेगळी आणि लक्षणंही वेगळी — हा फरक समजून घेतला, की घरातल्यांना ताप आल्यावर काय काळजी घ्यावी, हे ठरवणं सोपं जातं.
मलेरिया कसा पसरतो?
मलेरिया ॲनाफिलीस (Anopheles) डासामुळे पसरतो, आणि हा डास मुख्यतः रात्री चावतो — डेंग्यू पसरवणाऱ्या एडिस डासाच्या अगदी उलट. मलेरिया हा प्लाझमोडियम नावाच्या परजीवीमुळे होतो, आणि भारतात प्रामुख्याने दोन प्रकार आढळतात — P. vivax आणि P. falciparum, आणि हे दोन्ही साधारण सारख्याच प्रमाणात आढळतात. मैदानी भागांत vivax प्रकार जास्त आढळतो, तर जंगली व डोंगराळ भागांत falciparum प्रकार जास्त प्रमाणात आढळतो. दोन्हींमध्ये फरक का महत्त्वाचा आहे — falciparum प्रकार जास्त गंभीर स्वरूप घेऊ शकतो आणि लवकर उपचार न झाल्यास काही तासांतच गुंतागुंत वाढू शकते, तर vivax प्रकार सहसा सौम्य असतो, पण यकृतात सुप्त राहून महिन्यांनी पुन्हा उलटण्याची (relapse) शक्यता असते.
लक्षणं कोणती?
- थंडी वाजून, हुडहुडी भरून येणारा ताप — हा ताप ठराविक चक्रात (उदा. दर ४८ किंवा ७२ तासांनी) येऊ शकतो
- तापानंतर घाम येणं
- डोकेदुखी
- थकवा, अंगदुखी
- मळमळ, उलटी, भूक न लागणं
गंभीर मलेरियाचे धोक्याचे संकेत
विशेषतः falciparum प्रकारात, पुढील लक्षणं जाणवल्यास ताबडतोब डॉक्टरांना भेटावं:
- सतत उलट्या, काहीही खाणं-पिणं शक्य न होणं
- अतिशय जास्त थकवा, गोंधळल्यासारखं वाटणं किंवा बेशुद्धी
- श्वास घेण्यास त्रास
- लघवी कमी होणं किंवा गडद रंगाची लघवी
- फिट येणं
निदान कसं केलं जातं?
रक्ताच्या स्मियर तपासणीद्वारे (blood smear microscopy) सूक्ष्मदर्शकाखाली परजीवी थेट बघून निदान केलं जातं — ही अजूनही सर्वात विश्वासार्ह पद्धत मानली जाते. सोबतच जलद निदान चाचण्या (Rapid Diagnostic Tests, RDT) ही उपलब्ध असतात, ज्यांचा निकाल काही मिनिटांतच मिळतो आणि दुर्गम भागांत विशेष उपयुक्त ठरतात.
उपचार — आणि कोर्स पूर्ण करणं का महत्त्वाचं आहे
मलेरियावर परिणामकारक औषधं उपलब्ध आहेत, पण कोणतंही औषध डॉक्टरांच्या प्रिस्क्रिप्शनशिवाय घेऊ नये — प्रकारानुसार (vivax/falciparum) औषध वेगळं असू शकतं, आणि हा निर्णय डॉक्टरांनीच घ्यावा. एक गोष्ट अत्यंत महत्त्वाची — डॉक्टरांनी सांगितलेला संपूर्ण औषधांचा कोर्स पूर्ण करावा, बरं वाटलं म्हणून मध्येच थांबवू नये. अर्धवट कोर्समुळे परजीवी पूर्णपणे नष्ट होत नाहीत आणि औषध-प्रतिरोधकता (drug resistance) वाढण्याचा खरा धोका असतो — हा भारतासह अनेक देशांत मलेरिया नियंत्रणातील एक गंभीर अडथळा बनला आहे.
बचावासाठी काय करावं?
- रात्री झोपताना मच्छरदाणी वापरणं (विशेषतः लहान मुलं व गरोदर स्त्रियांसाठी महत्त्वाचं)
- खिडक्या-दारांना जाळ्या लावणं
- डास-प्रतिबंधक क्रीम/स्प्रे वापरणं
- घराभोवती साचलेलं पाणी काढून टाकणं
- ताप आल्यास वेळ न दवडता तपासणी करून घेणं
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
मलेरिया एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीला थेट पसरतो का?
नाही, मलेरिया माणसाकडून माणसाला थेट पसरत नाही — तो फक्त संक्रमित ॲनाफिलीस डासाच्या चाव्यातूनच पसरतो.
मलेरिया एकदा होऊन गेल्यावर पुन्हा होऊ शकतो का?
हो, विशेषतः vivax प्रकारात परजीवी यकृतात सुप्त राहू शकतो आणि महिन्यांनी पुन्हा सक्रिय होऊन ताप येऊ शकतो — म्हणूनच डॉक्टरांनी सांगितलेला पूर्ण उपचार घेणं महत्त्वाचं आहे.
ताप चक्राकार (ठराविक दिवसांनी) येत नसेल, तर मलेरिया नाकारता येतो का?
नाही, सुरुवातीच्या टप्प्यात ताप सलगही असू शकतो — चक्राकार पॅटर्न नेहमीच लगेच दिसतोच असं नाही. निश्चित निदानासाठी रक्ततपासणी आवश्यक आहे.
गरोदरपणात मलेरिया जास्त धोकादायक असतो का?
हो, गरोदरपणात मलेरिया अधिक गंभीर स्वरूप घेऊ शकतो आणि आई व बाळ दोघांसाठीही धोका वाढवू शकतो — त्यामुळे गरोदर स्त्रियांनी डास चावण्यापासून विशेष काळजी घ्यावी आणि ताप आल्यास तात्काळ डॉक्टरांना भेटावं.