ही माहिती कोणत्या तारखेपर्यंतची: हा लेख ८ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंतच्या वृत्तांवर आधारित आहे. हा एका बातमीमुळे लिहिलेला शैक्षणिक लेख आहे — तो कोणत्याही व्यक्तीच्या वैद्यकीय इतिहासाबद्दल नाही, आणि वैद्यकीय सल्ल्याला पर्याय नाही.
ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचं ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी गोव्यातील त्यांच्या निवासस्थानी निधन झालं. प्रसारमाध्यमांच्या वृत्तानुसार, त्यांना तीव्र कार्डियाक अरेस्ट आला होता; रुग्णालयात डॉक्टरांनी त्यांना मृत घोषित केलं. त्यांच्या मुलाने निधनाला दुजोरा दिला असून, शवविच्छेदन होणार असल्याचंही वृत्त आहे. स्त्रीआयु परिवाराकडून त्यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली, आणि त्यांच्या कुटुंबीयांच्या दुःखात आम्ही सहभागी आहोत.
अशा बातमीनंतर अनेक घरांमध्ये प्रश्न विचारले जातात — "कार्डियाक अरेस्ट म्हणजे नेमकं काय? हार्ट अटॅकच ना?" आणि "आपल्या घरात कोणी अचानक कोसळलं, तर आपण काय करायचं?" या लेखात याच प्रश्नांची उत्तरं सोप्या भाषेत पाहूया.
सर्वात महत्त्वाची गोष्ट आधी:
कार्डियाक अरेस्टमध्ये हृदय अचानक रक्त पंप करणं थांबवतं. अशा वेळी पहिल्या काही मिनिटांत मदतीसाठी फोन करणं आणि लगेच सीपीआर सुरू करणं — यावर जीव वाचण्याची शक्यता मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असते. Cleveland Clinic नुसार ऑक्सिजनशिवाय पाच मिनिटांनंतर मेंदूला इजा होऊ शकते, आणि सीपीआरशिवाय आठ-दहा मिनिटं गेली की वाचण्याची शक्यता झपाट्याने कमी होते.
कोणी अचानक कोसळलं तर — लगेच हे करा
भारतीय पुनरुज्जीवन परिषदेच्या (Indian Resuscitation Council) सामान्य लोकांसाठीच्या "कम्प्रेशन-ओन्ली लाइफ सपोर्ट" (COLS) मार्गदर्शक सूचनांवर आधारित पायऱ्या:
- जागा सुरक्षित आहे ना, ते पाहा. (रस्ता, विजेची तार, आग असेल तर आधी स्वतःची सुरक्षितता.)
- प्रतिसाद तपासा. व्यक्तीच्या समोरून येऊन खांद्यावर थोपटा आणि मोठ्याने विचारा — "ऐकू येतंय का? तुम्ही ठीक आहात का?" व्यक्तीला गदागदा हलवू नका, गालावर चापट्या मारू नका.
- श्वास तपासा. व्यक्ती प्रतिसाद देत नसेल आणि नीट श्वास घेत नसेल — श्वासच नसेल, किंवा मधूनच धापा टाकल्यासारखा अनियमित श्वास असेल — तर हा कार्डियाक अरेस्ट समजा.
- लगेच मदत बोलवा. मोठ्याने आजूबाजूच्या लोकांना हाक मारा. १०८ (रुग्णवाहिका) किंवा ११२ (आपत्कालीन क्रमांक) वर फोन करा — शक्य असल्यास दुसऱ्या कोणाला फोन करायला सांगा आणि फोन स्पीकरवर ठेवा. जवळ AED असेल तर कोणाला ते आणायला सांगा.
- लगेच छातीवर दाब (चेस्ट कम्प्रेशन) सुरू करा:
- व्यक्तीला कडक, सपाट जमिनीवर पाठीवर झोपवा (गादी/पलंगावर नाही).
- छातीच्या मध्यभागी, छातीच्या हाडाच्या (sternum) खालच्या अर्ध्या भागावर एका हाताचा तळवा (टाचेकडचा भाग) ठेवा, त्यावर दुसरा हात ठेवून बोटं गुंफा.
- कोपर सरळ ठेवा, खांदे थेट हातांच्या वर आणा आणि शरीराच्या वजनाने जोरात आणि वेगाने दाबा.
- दाबाची खोली: किमान ५ सेंमी, पण ६ सेंमीपेक्षा जास्त नाही.
- वेग: मिनिटाला सुमारे १२० वेळा — म्हणजे सेकंदाला दोन वेळा. मोठ्याने "१, २, ३… ३०" असे मोजत ३० च्या फेऱ्या करा.
- प्रत्येक दाबानंतर छाती पूर्ण वर येऊ द्या, पण हात छातीवरून उचलू नका.
- AED उपलब्ध असेल तर लगेच वापरा (खाली माहिती आहे).
- थांबू नका. रुग्णवाहिका येईपर्यंत, व्यक्ती नीट श्वास घेऊ लागेपर्यंत, किंवा तुम्ही शारीरिकदृष्ट्या पूर्ण थकेपर्यंत दाब सुरू ठेवा. दुसरी व्यक्ती असेल तर काही मिनिटांनी आळीपाळीने दाब द्या, म्हणजे दाबाचा जोर कमी होणार नाही.
हे करू नका: नाडी शोधण्यासाठी वारंवार थांबू नका; बेशुद्ध व्यक्तीच्या तोंडात पाणी, साखर किंवा काहीही घालू नका; चेहऱ्यावर पाणी शिंपडून, हलवून किंवा चापट्या मारून "जागं" करण्याचा प्रयत्न करण्यात वेळ घालवू नका; "थोड्या वेळात शुद्धीवर येईल" म्हणून वाट पाहू नका.
तोंडाने श्वास देणं जमत नसेल तरी चालेल. सामान्य व्यक्तीसाठी फक्त छातीवर दाब देणं (हँड्स-ओन्ली सीपीआर) हाच सोपा आणि प्रभावी मार्ग असल्याचं भारतीय पुनरुज्जीवन परिषदेच्या मार्गदर्शक सूचना सांगतात.
AED म्हणजे काय?
AED (Automated External Defibrillator — स्वयंचलित बाह्य डिफिब्रिलेटर) हे एक छोटं, उचलून नेता येणारं यंत्र आहे, जे हृदयाची लय तपासून गरज असेल तेव्हाच विजेचा सौम्य धक्का (shock) देतं, ज्यामुळे हृदय पुन्हा योग्य लयीत येऊ शकतं. अमेरिकेच्या NHLBI नुसार हे यंत्र स्वतःच आवाजात सूचना देतं, त्यामुळे प्रशिक्षण नसलेली व्यक्तीही ते वापरू शकते, आणि गरज नसेल तर ते धक्का देत नाही. आपल्याकडे काही विमानतळ, मोठी कार्यालयं आणि रुग्णालयांसारख्या ठिकाणी AED ठेवलेले असतात. यंत्र उघडून त्याच्या सूचना पाळा, आणि यंत्र सांगेल तेव्हाच व्यक्तीपासून दूर व्हा.
कार्डियाक अरेस्ट आणि हार्ट अटॅक — फरक काय?
हे दोन शब्द अनेकदा एकाच अर्थाने वापरले जातात, पण ते वेगळे आहेत:
| हार्ट अटॅक (Heart attack) | कार्डियाक अरेस्ट (Cardiac arrest) | |
|---|---|---|
| काय बिघडतं? | हृदयाच्या स्नायूंना रक्त पोहोचवणारी रक्तवाहिनी अडते — "रक्तपुरवठ्याचा" प्रश्न | हृदयाच्या विद्युत यंत्रणेत बिघाड होऊन हृदय नीट धडधडणं/रक्त पंप करणं थांबवतं |
| व्यक्ती कशी दिसते? | बहुतेक वेळा शुद्धीवर असते; छातीत दुखणं, दाब, घाम, धाप | अचानक कोसळते, प्रतिसाद देत नाही, नीट श्वास घेत नाही |
| लगेच काय करावं? | लगेच १०८/११२ — रुग्णालयात तातडीचे उपचार | लगेच १०८/११२ आणि त्याच क्षणी सीपीआर, AED |
Cleveland Clinic नुसार हार्ट अटॅकमुळे कार्डियाक अरेस्ट येऊ शकतो — म्हणूनच हे दोन्ही एकमेकांशी जोडलेले वाटतात. पण कार्डियाक अरेस्ट इतर कारणांनीही येऊ शकतो.
कार्डियाक अरेस्टची कारणं
Cleveland Clinic नुसार बहुतेक कार्डियाक अरेस्ट हृदयाच्या अनियमित लयीमुळे (arrhythmia — अऱ्हिदमिया) होतात. विशेषतः "व्हेंट्रिक्युलर फायब्रिलेशन" मध्ये हृदयाचे खालचे कप्पे पंप करण्याऐवजी फक्त थरथरतात. यामागची कारणं:
- कोरोनरी आर्टरी डिसीज — हृदयाच्या रक्तवाहिन्या अरुंद होणं; प्रौढांमधलं सर्वात मोठं कारण
- आधी आलेला हार्ट अटॅक
- कार्डिओमायोपॅथी — हृदयाचा स्नायू जाड, कमकुवत किंवा ताणलेला होणं
- जन्मजात हृदयदोष किंवा हृदयाच्या विद्युत यंत्रणेतले जन्मजात बिघाड
- रक्तातील पोटॅशियम, मॅग्नेशियम यांसारख्या क्षारांचं (electrolytes) प्रमाण खूप बिघडणं
- काही औषधं किंवा अमली पदार्थांचा अतिवापर
आधी काही संकेत मिळतात का?
अनेकदा कार्डियाक अरेस्ट कोणतीही पूर्वसूचना न देता येतो. पण Cleveland Clinic नुसार काही लोकांना आधी हे जाणवू शकतं:
- छातीत दुखणं किंवा अस्वस्थता
- धाप लागणं
- छातीत धडधड (palpitations)
- चक्कर, अचानक अशक्तपणा
- मळमळ
यांपैकी काहीही अचानक, तीव्र किंवा विनाकारण जाणवलं — विशेषतः छातीत दुखणं आणि धाप एकत्र — तर "थोड्या वेळात बरं वाटेल" म्हणून थांबू नका; लगेच १०८/११२ वर फोन करा.
सीपीआर करूनही प्रत्येक वेळी जीव का वाचत नाही?
हे प्रामाणिकपणे सांगायला हवं: योग्य सीपीआर आणि रुग्णालयातले सर्वोत्तम उपचार असूनही प्रत्येक व्यक्ती वाचू शकत नाही. Cleveland Clinic नुसार रुग्णालयाबाहेर कार्डियाक अरेस्ट आलेल्यांपैकी साधारण दहापैकी एकच व्यक्ती वाचते. हृदय कोणत्या कारणाने थांबलं, किती वेळ गेला, व्यक्तीची आधीची प्रकृती — अशा अनेक गोष्टींवर हे अवलंबून असतं.
म्हणून जर तुम्ही एखाद्याला वाचवण्याचा प्रयत्न केला आणि तो यशस्वी झाला नाही, तर ते तुमचं अपयश नाही. पण सीपीआरमुळे वाचण्याची संधी नक्कीच वाढते — आणि ती संधी देणं हेच आपल्या हातात असतं.
धोका कोणाला जास्त — आणि तो कसा कमी करावा?
हृदयविकाराचा धोका वाढवणाऱ्या गोष्टी:
- उच्च रक्तदाब, मधुमेह, जास्त कोलेस्टेरॉल
- धूम्रपान आणि तंबाखू (गुटखा, मिश्रीसह)
- लठ्ठपणा, विशेषतः पोटाभोवतीची चरबी
- व्यायामाचा अभाव, सतत बैठं काम
- कुटुंबात लवकर हृदयविकार किंवा अचानक मृत्यूचा इतिहास
- आधी आलेला हार्ट अटॅक किंवा हृदयविकार
भारतातलं चित्र
भारतातील राज्यनिहाय आजारांच्या ओझ्याच्या अभ्यासानुसार (The Lancet Global Health, २०१८), २०१६ मध्ये भारतातील एकूण मृत्यूंपैकी २८.१% मृत्यू हृदय व रक्तवाहिन्यांच्या आजारांमुळे झाले — १९९० मध्ये हे प्रमाण १५.२% होतं. यातले अर्ध्याहून अधिक मृत्यू ७० वर्षांखालील लोकांचे होते. आहारातील दोष, उच्च रक्तदाब, वायुप्रदूषण, जास्त कोलेस्टेरॉल, तंबाखू आणि मधुमेह हे यामागचे प्रमुख घटक होते.
त्याचबरोबर, रस्त्यावर किंवा घरात कोणी कोसळल्यास आजूबाजूच्या लोकांनी सीपीआर देण्याचं प्रमाण आपल्याकडे अजूनही कमी आहे — आणि म्हणूनच प्रत्येक घरातल्या एका व्यक्तीने तरी सीपीआर शिकणं महत्त्वाचं ठरतं.
धोका कमी करण्यासाठी
- तुमचे आकडे माहीत ठेवा: रक्तदाब, रक्तातली साखर आणि कोलेस्टेरॉल यांची नियमित तपासणी; किती वेळा तपासावं ते डॉक्टरांना विचारा.
- तंबाखू कोणत्याही स्वरूपात सोडा.
- रोज थोडी हालचाल — चालणं, योगासनं, घरकामापलीकडचा व्यायाम.
- आहारात भाज्या, फळं, डाळी वाढवा; मीठ, तळलेले पदार्थ आणि साखर कमी करा.
- डॉक्टरांनी दिलेली रक्तदाब/मधुमेहाची औषधं स्वतःहून बंद करू नका.
डॉक्टरांकडे कधी जावं?
- चालताना, जिना चढताना किंवा श्रम केल्यावर छातीत दुखणं, दाब किंवा धाप, जी विश्रांतीनंतर कमी होते
- विनाकारण बेशुद्ध पडणं किंवा भोवळ येणं, विशेषतः व्यायामादरम्यान
- सतत किंवा वारंवार छातीत धडधड
- कुटुंबात कमी वयात अचानक मृत्यू झाला असेल — तर स्वतःच्या तपासणीबद्दल डॉक्टरांशी बोला
स्त्रियांनी विशेष लक्षात ठेवाव्यात अशा गोष्टी
हृदयविकार हा "पुरुषांचा आजार" आहे, हा मोठा गैरसमज आहे.
- स्त्रियांमध्ये हार्ट अटॅकची लक्षणं वेगळी दिसू शकतात. CDC नुसार छातीत दुखण्यासोबतच स्त्रियांना विनाकारण प्रचंड थकवा, मळमळ किंवा उलटी, धाप, आणि जबडा, मान किंवा पाठीत दुखणं जाणवू शकतं. अशी लक्षणं "पित्त झालंय" किंवा "दमले आहे" म्हणून दुर्लक्षित केली जातात.
- मेनोपॉजनंतर धोका वाढतो. अमेरिकन हार्ट असोसिएशनच्या २०२० च्या वैज्ञानिक निवेदनानुसार मेनोपॉजच्या काळात शरीरातली चरबी, कोलेस्टेरॉल आणि रक्तवाहिन्यांच्या आरोग्यात होणाऱ्या बदलांमुळे हृदयविकाराचा धोका वाढतो, आणि लवकर मेनोपॉज येणं हे जास्त धोक्याचं लक्षण मानलं जातं.
- गरोदरपणातील गुंतागुंत पुढे लक्षात ठेवा. अमेरिकन हार्ट असोसिएशनच्या २०२१ च्या निवेदनानुसार गरोदरपणात उच्च रक्तदाब/प्री-एक्लॅम्पसिया, गरोदरपणातला मधुमेह किंवा मुदतपूर्व प्रसूती झालेल्या स्त्रियांमध्ये पुढील आयुष्यात हृदयविकाराचा धोका जास्त आढळतो. असं झालं असेल तर ते तुमच्या डॉक्टरांना पुढच्या तपासण्यांमध्ये आवर्जून सांगा.
- PCOS: अनेक अभ्यासांत PCOS असलेल्या स्त्रियांमध्ये हृदयविकाराचा धोका जास्त आढळला आहे, मुख्यतः त्यासोबत येणाऱ्या इन्सुलिन रेझिस्टन्स, वजनवाढ आणि कोलेस्टेरॉलमधील बदलांमुळे. नियमित तपासणी उपयोगी ठरते.
- स्वतःला शेवटी ठेवू नका. घरच्यांच्या तपासण्या वेळेवर करणाऱ्या अनेक स्त्रिया स्वतःचा रक्तदाब वर्षानुवर्षं तपासत नाहीत.
गैरसमज आणि खरं सत्य
"सीपीआर देताना बरगड्या मोडू शकतात, म्हणून नको" — जोरात दाब दिल्याने कधी बरगड्यांना इजा होऊ शकते, हे खरं. पण कार्डियाक अरेस्टमध्ये काहीच न केल्यास व्यक्ती वाचण्याची शक्यता झपाट्याने कमी होते. इजा भरून येऊ शकते; मेंदूला ऑक्सिजन न मिळण्याचं नुकसान नाही.
"चेहऱ्यावर पाणी मारलं, हलवलं, चापट्या मारल्या की शुद्धीवर येईल" — नाही. भारतीय पुनरुज्जीवन परिषदेच्या सूचना व्यक्तीला गदागदा हलवू नका आणि चेहऱ्यावर थापट्या मारू नका असं सांगतात. यात घालवलेला वेळ सीपीआरसाठी वापरा.
"रुग्णवाहिका येईपर्यंत काही करू नये" — चुकीचं. रुग्णवाहिका येईपर्यंतची मिनिटंच सर्वात महत्त्वाची असतात. फोन केल्यानंतर लगेच छातीवर दाब सुरू करा.
"हे फक्त म्हाताऱ्या लोकांना होतं" / "फिट, व्यायाम करणाऱ्यांना होत नाही" — नाही. वयानुसार धोका वाढतो, पण जन्मजात हृदयदोष, कार्डिओमायोपॅथी किंवा लयीच्या बिघाडांमुळे तरुणांनाही, आणि वरून तंदुरुस्त दिसणाऱ्यांनाही कार्डियाक अरेस्ट येऊ शकतो.
"मदत केली आणि काही झालं तर पोलिसांचा त्रास होईल" — रस्ता अपघातातील जखमींना मदत करणाऱ्यांसाठी मोटार वाहन कायद्याच्या कलम १३४A अंतर्गत "गुड समॅरिटन" संरक्षण आहे: सद्भावनेने मदत करणाऱ्यावर दिवाणी किंवा फौजदारी कारवाई होत नाही, आणि त्याला स्वतःची ओळख सांगण्याची सक्ती नसते. घरात किंवा इतर ठिकाणी अचानक कोसळलेल्या व्यक्तीसाठी वेगळा, असाच स्पष्ट कायदा आम्हाला आढळला नाही. पण जीव वाचवण्याच्या उद्देशाने सद्भावनेने केलेली मदत हीच योग्य कृती आहे — भीतीपोटी मागे हटू नका.
सीपीआर शिकायचंय?
सीपीआर हे पुस्तकी ज्ञानापेक्षा प्रत्यक्ष सरावाने चांगलं जमतं. अनेक मोठी रुग्णालयं, वैद्यकीय महाविद्यालयं आणि प्रथमोपचार प्रशिक्षण देणाऱ्या संस्था सामान्य नागरिकांसाठी सीपीआरचं प्रशिक्षण घेतात. जवळच्या रुग्णालयात, तुमच्या कार्यालयात किंवा मुलांच्या शाळेत चौकशी करा — घरातल्या किमान एका व्यक्तीने तरी हे शिकून घ्यावं.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
हार्ट अटॅक आणि कार्डियाक अरेस्टमध्ये काय फरक आहे?
हार्ट अटॅकमध्ये हृदयाच्या स्नायूंना रक्तपुरवठा करणारी रक्तवाहिनी अडते; व्यक्ती बहुतेक वेळा शुद्धीवर असते. कार्डियाक अरेस्टमध्ये हृदयाच्या विद्युत यंत्रणेत बिघाड होऊन हृदय रक्त पंप करणं थांबवतं; व्यक्ती कोसळते आणि नीट श्वास घेत नाही. हार्ट अटॅकमुळे कार्डियाक अरेस्ट येऊ शकतो.
सीपीआर कसा द्यावा?
१०८/११२ वर फोन करा, व्यक्तीला कडक जमिनीवर पाठीवर झोपवा, छातीच्या मध्यभागी दोन्ही हात एकमेकांवर ठेवून मिनिटाला सुमारे १२० वेळा, ५ ते ६ सेंमी खोल जोरात दाब द्या, आणि मदत येईपर्यंत न थांबता सुरू ठेवा. AED उपलब्ध असेल तर त्याच्या सूचना पाळा.
कार्डियाक अरेस्टची लक्षणं काय?
अचानक कोसळणं, हाक मारली किंवा खांद्यावर थोपटलं तरी प्रतिसाद न देणं, आणि श्वास न घेणं किंवा फक्त धापा टाकल्यासारखा अनियमित श्वास. काही वेळा आधी छातीत दुखणं, धडधड, धाप किंवा चक्कर जाणवू शकते.
तरुणांना कार्डियाक अरेस्ट येऊ शकतो का?
हो. तो वयानुसार जास्त आढळतो, पण जन्मजात हृदयदोष, हृदयाच्या स्नायूचे आजार (कार्डिओमायोपॅथी) किंवा हृदयाच्या लयीतील जन्मजात बिघाड यांमुळे तरुणांमध्येही येऊ शकतो. कुटुंबात कमी वयात अचानक मृत्यूचा इतिहास असेल तर डॉक्टरांशी बोला.
तोंडाने श्वास न देता फक्त छातीवर दाब दिला तरी चालतो का?
हो. भारतीय पुनरुज्जीवन परिषदेच्या सामान्य लोकांसाठीच्या मार्गदर्शक सूचना फक्त छातीवर दाब देण्याच्या पद्धतीवरच (COLS) आधारित आहेत. तोंडाने श्वास देणं जमत नसेल तर त्यासाठी थांबू नका.
कार्डियाक अरेस्टनंतर किती वेळात मदत मिळायला हवी?
जितक्या लवकर तितकं चांगलं — पहिली काही मिनिटं निर्णायक असतात. Cleveland Clinic नुसार ऑक्सिजनशिवाय पाच मिनिटांनंतर मेंदूला इजा होऊ शकते. म्हणून रुग्णवाहिकेची वाट न पाहता लगेच सीपीआर सुरू करा.
मुखपृष्ठ छायाचित्र: नाना पाटेकर (२०२५) — Bollywood Hungama, CC BY 3.0, विकिमीडिया कॉमन्स द्वारे (रुंद मांडणीसाठी धूसर पार्श्वभूमी जोडून बदल केला आहे).
