मधुमेह असणाऱ्या अनेकांसाठी रक्तातील साखर नियमितपणे तपासणं ही रोजच्या आयुष्याचा भाग बनलेली असते. घरच्या घरी ग्लुकोमीटरने ही तपासणी करणं तितकं अवघड नाही, पण योग्य पद्धत व योग्य वेळ माहीत असणं महत्त्वाचं आहे — कारण चुकीच्या पद्धतीने तपासणी केल्यास चुकीचे आकडे येऊन उपचारांवर परिणाम होऊ शकतो.
ग्लुकोमीटरने साखर कशी तपासावी?
- हात साबणाने स्वच्छ धुऊन कोरडे करा — हातावर साखरेचे कण असल्यास (उदा. फळ खाल्ल्यानंतर) चुकीचा जास्त रिडिंग येऊ शकतो
- लॅन्सेट (छोटी सुई) वापरून बोटाच्या बाजूला हलकंसं टोचा
- रक्ताचा एक थेंब टेस्ट स्ट्रिपवर घ्या
- स्ट्रिप ग्लुकोमीटरमध्ये घाला
- साधारण १५ सेकंदांत निकाल स्क्रीनवर दिसतो
- निकाल नोंदवून ठेवा — बहुतेक आधुनिक ग्लुकोमीटर मागील रिडिंग्ज आपोआप साठवतात
कोणत्या वेळी तपासणी करावी?
डॉक्टर सहसा पुढील वेळी तपासणीचा सल्ला देतात:
- जेवणापूर्वी
- जेवण सुरू केल्यानंतर २ तासांनी
- व्यायामाच्या आधी व नंतर
- झोपण्यापूर्वी
- सकाळी उठल्यावर
- गाडी चालवण्यापूर्वी (विशेषतः इन्सुलिन घेणाऱ्यांसाठी)
- साखर कमी झाल्याची लक्षणं जाणवल्यास (घाम येणं, हातपाय थरथरणं, चक्कर येणं)
टाईप १ मधुमेह असणाऱ्यांना सहसा दिवसातून ४-६ वेळा तपासणी करावी लागते; टाईप २ मधुमेह असणाऱ्यांसाठी डॉक्टर वेगळं वेळापत्रक सुचवू शकतात.
सामान्य प्रमाण किती असावं?
अमेरिकन डायबिटीस असोसिएशन (ADA) च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, बहुतांश मधुमेह असणाऱ्या प्रौढांसाठी खालील उद्दिष्टं ठेवली जातात:
| तपासणीची वेळ | अपेक्षित प्रमाण |
|---|---|
| जेवणापूर्वी | ८०-१३० mg/dL |
| जेवणानंतर २ तासांनी | १८० mg/dL पेक्षा कमी |
| झोपण्यापूर्वी | ९०-१५० mg/dL |
ही उद्दिष्टं सर्वसाधारण मार्गदर्शक तत्त्वं आहेत — वय, इतर आजार व वैयक्तिक परिस्थितीनुसार डॉक्टर तुमच्यासाठी वेगळं, अधिक योग्य उद्दिष्ट ठरवू शकतात.
अचूक निकालासाठी काय लक्षात ठेवावं?
- डॉक्टरांनी सांगितलेल्या पद्धतीनेच उपकरण वापरा
- फक्त त्याच कंपनीच्या, उपकरणासाठी योग्य असणाऱ्या टेस्ट स्ट्रिप्स वापरा
- स्ट्रिप्सची मुदत संपलेली नाही याची खात्री करा
- तपासणीपूर्वी हात व्यवस्थित धुऊन कोरडे करा
- उपकरण व स्ट्रिप्स योग्य तापमानात, स्वच्छ ठिकाणी साठवा
- ग्लुकोमीटर वेळोवेळी स्वच्छ करा
- अधूनमधून डॉक्टरांकडून उपकरणाची अचूकता तपासून घ्या
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
बोट टोचताना दुखतं का?
हलकंसं दुखू शकतं, पण बहुतेक आधुनिक लॅन्सेट उपकरणं वेदना कमीत कमी होईल अशा पद्धतीने बनवलेली असतात. प्रत्येक वेळी बोटाची वेगळी बाजू वापरल्यास त्रास आणखी कमी होतो.
घरगुती तपासणी आणि लॅबमधील तपासणी यांच्या निकालांत फरक का असतो?
घरगुती ग्लुकोमीटर आणि लॅबमधील तपासणी वेगवेगळ्या पद्धती वापरतात, त्यामुळे किरकोळ फरक सामान्य आहे. मोठा फरक जाणवल्यास डॉक्टरांना कळवा.
दिवसातून किती वेळा तपासणी करावी हे कोण ठरवतं?
हे मधुमेहाचा प्रकार, उपचार पद्धती (गोळ्या/इन्सुलिन) व वैयक्तिक परिस्थितीनुसार डॉक्टर ठरवतात — स्वतःच्या मनाने तपासणीचं वेळापत्रक कमी-जास्त करू नये.
साखर खूप कमी किंवा खूप जास्त आली तर काय करावं?
खूप कमी साखर (हायपोग्लायसेमिया) आढळल्यास लगेच काहीतरी गोड खावं-प्यावं आणि डॉक्टरांनी सांगितलेल्या सूचनांचं पालन करावं. खूप जास्त साखर वारंवार आढळल्यास डॉक्टरांशी संपर्क साधून उपचारात बदल करावा लागू शकतो.