लग्नात "थोडं तरी" म्हणून मागितलं जाणारं पैसे, सोनं किंवा इतर वस्तू — हे सामाजिकदृष्ट्या अजूनही अनेक ठिकाणी "सामान्य" समजलं जातं. पण कायद्याच्या दृष्टीने हे स्पष्टपणे गुन्हा आहे. हुंडा नेमका कशाला म्हणतात, नेमकं काय बेकायदेशीर आहे आणि हुंडा व स्त्रीधन यातला फरक काय — हे या लेखात सोप्या भाषेत समजून घेऊया.
हुंडा म्हणजे कायद्याच्या दृष्टीने काय?
लग्नाच्या निमित्ताने — लग्नाआधी, लग्नात किंवा लग्नानंतर — वधू किंवा वर यांच्यापैकी कोणालाही, किंवा त्यांच्या पालकांना, दुसऱ्या बाजूकडून थेट किंवा अप्रत्यक्षपणे दिली गेलेली किंवा द्यायचं मान्य केलेली कोणतीही मालमत्ता किंवा मौल्यवान वस्तू — याला कायद्यात हुंडा म्हटलं आहे.
नेमकं काय बेकायदेशीर आहे?
एक सामान्य गैरसमज असा असतो की फक्त हुंडा "घेणं" गुन्हा आहे. प्रत्यक्षात कायदा याहून खूप व्यापक आहे — खालील चारही गोष्टी बेकायदेशीर आहेत:
- हुंडा देणं
- हुंडा घेणं
- हुंडा मागणं (थेट किंवा अप्रत्यक्षपणे)
- हुंड्याची जाहिरात करणं (उदा. "अमुक इतकी रक्कम किंवा मालमत्तेचा वाटा दिल्यास लग्न" अशा प्रकारची जाहिरात वर्तमानपत्र, नियतकालिक किंवा इतर कोणत्याही माध्यमातून करणं)
म्हणजे हुंडा मागणारी व्यक्ती, हुंडा देणारी व्यक्ती आणि अशी जाहिरात करणारी किंवा प्रसिद्ध करणारी व्यक्ती — या तिघांवरही कायदेशीर कारवाई होऊ शकते. हुंड्यासाठी झालेला कोणताही करार (agreement) कायद्याच्या दृष्टीने रद्दबातल (void) ठरतो — म्हणजे तो अंमलात आणण्याचा कोणालाही कायदेशीर हक्क नाही.
हुंडा आणि स्त्रीधन — यातला फरक समजून घेणं महत्त्वाचं आहे
हा सगळ्यात जास्त गोंधळ निर्माण करणारा मुद्दा आहे, त्यामुळे स्पष्टपणे समजून घेऊया:
- हुंडा — लग्नासाठी अट म्हणून किंवा मागणी करून घेतलेली/दिलेली वस्तू. हे बेकायदेशीर आहे.
- स्त्रीधन — वधूला तिच्या पालकांकडून, नातेवाईकांकडून किंवा इतर कोणाकडूनही, कोणतीही मागणी न करता, प्रेमापोटी स्वखुशीने दिलेल्या भेटवस्तू. यावर वधूचा पूर्ण व स्वतंत्र मालकी हक्क असतो — हे तिचं स्वतःचं आहे, ते बेकायदेशीर नाही.
कायद्यात यासाठी एक स्पष्ट सवलत आहे: लग्नाच्या वेळी वधू किंवा वराला कोणतीही मागणी न करता दिलेल्या भेटवस्तू हुंडा समजल्या जात नाहीत — पण अट अशी आहे की अशा भेटवस्तूंची यादी, हुंडाबंदी नियमांनुसार, लिहून ठेवलेली असावी. ही यादी नंतर एखादा वाद झाल्यास, ती भेट खरंच स्वखुशीने दिली होती हे सिद्ध करायला उपयोगी पडते.
हुंड्यामुळे होणारा छळ किंवा मृत्यू — कायदा काय सांगतो?
हुंड्याची मागणी फक्त लग्नाच्या वेळीच होते असं नाही — लग्नानंतरही सासरच्या मंडळींकडून हुंड्यासाठी छळ होण्याची अनेक उदाहरणं आहेत. यासाठी वेगळ्या, अधिक कडक तरतुदी आहेत:
- पती किंवा पतीच्या नातेवाईकांनी एखाद्या स्त्रीला त्रास दिला — मग तो शारीरिक/मानसिक इजा पोहोचवणारा असो, किंवा हुंड्यासाठी दबाव आणणारा असो — तर हा छळ (cruelty) हा स्वतंत्र गुन्हा ठरतो.
- लग्नानंतर ७ वर्षांच्या आत एखाद्या स्त्रीचा मृत्यू असाधारण परिस्थितीत झाला, आणि मृत्यूपूर्वी काही काळ तिचा हुंड्यासाठी छळ झाल्याचं दिसून आलं, तर याला हुंडाबळी मृत्यू (dowry death) म्हणतात — यासाठी किमान ७ वर्षं ते जन्मठेपेपर्यंत शिक्षेची तरतूद आहे.
- अशा प्रकरणांत एक महत्त्वाची तरतूद आहे: मृत्यूपूर्वी हुंड्यासाठी छळ झाल्याचं सिद्ध झालं, तर न्यायालय आपोआप गृहीत धरतं की तो मृत्यू हुंडाबळी मृत्यूच होता — म्हणजे हे सिद्ध करण्याची जबाबदारी आरोपीवर येते, केवळ तक्रारदार कुटुंबावर नाही.
टीप: या तरतुदी पूर्वी भारतीय दंड संहिता (IPC) व पुरावा कायद्यात होत्या. जुलै २०२४ पासून लागू झालेल्या नव्या फौजदारी कायद्यांमध्ये (Bharatiya Nyaya Sanhita व Bharatiya Sakshya Adhiniyam) याच तरतुदी नव्या कलमांखाली कायम आहेत — तपशिलासाठी वकिलाचा सल्ला घेताना, कायद्याचं सध्याचं नाव व कलम क्रमांक तपासून घ्या, जुनी कलमं वापरू नका.
तक्रार कुठे करावी?
- नजीकच्या पोलीस ठाण्यात थेट तक्रार करता येते
- अनेक राज्यांमध्ये हुंडाबंदी अधिकारी (Dowry Prohibition Officer) ही स्वतंत्र शासकीय व्यवस्था आहे — यांचं काम हुंडाविरोधी तक्रारींसाठी पुरावा गोळा करणं व मदत करणं हे आहे. ही व्यवस्था सगळीकडे सारख्याच प्रमाणात कार्यान्वित असेलच असं नाही — नजीकच्या जिल्हा कार्यालयात याबद्दल चौकशी करता येते
- राष्ट्रीय महिला आयोग किंवा राज्य महिला आयोगाकडेही तक्रार नोंदवता येते
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
लग्नात मिळालेले दागिने हुंडा समजले जातात का?
कोणतीही मागणी न करता, प्रेमापोटी दिलेले दागिने किंवा भेटवस्तू हे स्त्रीधन आहे — हुंडा नाही. मात्र मागणी करून घेतलेलं असेल, तर ते हुंडा ठरतं.
हुंडा मागितला पण अजून दिला-घेतला गेला नसेल, तरी गुन्हा आहे का?
हो. फक्त हुंडा मागणं हाही स्वतंत्र गुन्हा आहे — प्रत्यक्ष व्यवहार पूर्ण होण्याची गरज नाही.
मुलीच्या बाजूने हुंडा दिला असेल, तरी त्या कुटुंबावर कारवाई होऊ शकते का?
हो, कायद्याने हुंडा देणंही बेकायदेशीर आहे. मात्र व्यवहारात, हुंडा मागणाऱ्या बाजूवर अधिक गांभीर्याने कारवाई होते.
हुंडाबंदी अधिकारी नेमका कुठे भेटेल?
ही व्यवस्था राज्यानुसार व जिल्ह्यानुसार बदलते. जिल्हा महिला व बालविकास कार्यालयात किंवा स्थानिक पोलीस ठाण्यात याबद्दल विचारणा करता येते.
