नोकरी करणाऱ्या महिलेला गरोदरपणात किंवा बाळंतपणानंतर किती पगारी रजा मिळते, ती रजा घेतल्यामुळे नोकरी धोक्यात येऊ शकते का — याबद्दल अनेकींच्या मनात संभ्रम असतो. हे हक्क भारतात कायद्यानेच ठरवून दिलेले आहेत. हे हक्क नेमके काय आहेत आणि प्रत्यक्षात कसे वापरायचे, हे या लेखात सोप्या भाषेत पाहूया.
महत्त्वाची सूचना: हे हक्क मूळात प्रसूती लाभ कायदा, १९६१ (व त्याची २०१७ ची दुरुस्ती) यात होते. नोव्हेंबर २०२५ पासून हा जुना कायदा रद्द होऊन, हेच हक्क आता Code on Social Security, 2020 या नव्या कायद्यात समाविष्ट करण्यात आले आहेत. कायद्याचं नाव बदललं असलं, तरी खाली दिलेले हक्क आजही तसेच लागू आहेत — फक्त हे लक्षात ठेवा की भविष्यात तपशिलात थोडाफार बदल होऊ शकतो, त्यामुळे विशिष्ट प्रश्नासाठी नजीकच्या कामगार कार्यालयात किंवा कायदेशीर मदत केंद्रात खात्री करून घ्यावी.
हा हक्क कोणाला मिळतो?
हा हक्क मिळवण्यासाठी एक साधी अट आहे: अपेक्षित प्रसूती तारखेच्या आधीच्या १२ महिन्यांत तुम्ही किमान ८० दिवस त्याच आस्थापनेत (employer कडे) प्रत्यक्ष काम केलेलं असावं.
एक स्पष्ट व प्रामाणिक सूचना: हा कायदा प्रामुख्याने संघटित क्षेत्रातील (कारखाने, दुकानं व आस्थापना जिथे १० किंवा त्याहून अधिक कर्मचारी काम करतात) नोकऱ्यांना लागू होतो. घरकामगार, रोजंदारीवर काम करणाऱ्या किंवा असंघटित क्षेत्रातील अनेक महिलांना हा विशिष्ट कायदा थेट लागू होत नाही — कारण अशा कामात "ओळखता येणारा नियोक्ता" स्पष्ट नसतो. असं असलं, तरी असंघटित क्षेत्रातील महिलांसाठी सरकारची प्रधानमंत्री मातृ वंदना योजना (PMMVY) ही रोख मदत देणारी योजना उपलब्ध आहे — ही पगारी रजेइतकी रक्कम नसली, तरी प्रसूतीच्या काळात होणाऱ्या उत्पन्नाच्या नुकसानीची काही प्रमाणात भरपाई करते.
किती दिवसांची पगारी रजा मिळते?
- पहिल्या किंवा दुसऱ्या बाळासाठी: २६ आठवडे (जवळपास ६ महिने) पगारी रजा — यातील जास्तीत जास्त ८ आठवडे प्रसूतीपूर्वी घेता येतात, उरलेली रजा प्रसूतीनंतर
- तिसऱ्या (किंवा त्यापुढील) बाळासाठी: १२ आठवडे पगारी रजा — ६ आठवडे प्रसूतीपूर्वी व ६ आठवडे प्रसूतीनंतर
दत्तक घेतलेल्या किंवा सरोगसीने आई झालेल्या महिलांसाठी काय तरतूद आहे?
दत्तक घेणाऱ्या आईला व सरोगसीद्वारे आई होणाऱ्या महिलेला (याला कायद्यात "commissioning mother" म्हणतात) १२ आठवड्यांची पगारी रजा मिळते — मूल हातात आल्याच्या तारखेपासून ही रजा मोजली जाते.
अलीकडचा एक महत्त्वाचा व दिलासादायक बदल: आधी हा नियम फक्त ३ महिन्यांपेक्षा लहान बाळ दत्तक घेतल्यासच लागू होत असे — म्हणजे मोठं मूल दत्तक घेणाऱ्या आईला ही रजा मिळत नसे. सर्वोच्च न्यायालयाने १७ मार्च २०२६ रोजी हा वयाचा नियम घटनाबाह्य ठरवून रद्द केला. त्यामुळे आता दत्तक घेतलेल्या बाळाचं वय कितीही असो, दत्तक घेणाऱ्या आईला १२ आठवड्यांची पगारी रजा मिळण्याचा हक्क आहे.
रजेदरम्यान नोकरी सुरक्षित असते का?
हो. रजेवर असताना किंवा त्या कारणावरून महिलेला नोकरीतून काढणं किंवा तिच्या नोकरीच्या अटी तिच्या गैरफायद्यासाठी बदलणं, हे बेकायदेशीर आहे. याला अपवाद फक्त एकच — जर महिलेवर गंभीर स्वरूपाच्या गैरवर्तनाचा (gross misconduct) आरोप सिद्ध झाला असेल, आणि तसं लेखी कारणासह कळवलं गेलं असेल, तरच.
गरोदरपणाच्या शेवटच्या टप्प्यात — प्रसूतीच्या तारखेआधीच्या एक महिना अधिक ६ आठवडे या काळात — महिलेने विनंती केल्यास, तिला जास्त वेळ उभं राहावं लागणारं किंवा शारीरिकदृष्ट्या कष्टाचं काम देणं टाळावं लागतं.
आणखी कोणते व्यावहारिक फायदे मिळतात?
- वैद्यकीय बोनस: प्रसूतीपूर्व व प्रसूतीनंतरची मोफत वैद्यकीय सुविधा नियोक्त्याकडून मिळाली नाही, तर किमान ₹१,००० इतका वैद्यकीय बोनस मिळतो (सरकार वेळोवेळी ही रक्कम वाढवू शकते)
- नर्सिंग ब्रेक: नोकरीवर परत आल्यावर, बाळ १५ महिन्यांचं होईपर्यंत, रोजच्या विश्रांतीव्यतिरिक्त बाळाला दूध पाजण्यासाठी २ अतिरिक्त विश्रांती मिळतात
- क्रेश सुविधा: ५० किंवा त्याहून अधिक कर्मचारी असलेल्या आस्थापनांमध्ये क्रेश (पाळणाघर) असणं बंधनकारक आहे, आणि दिवसातून ४ वेळा तिथे जाण्याची मुभा असते
- गर्भपात/वैद्यकीय गर्भपाताची रजा: गर्भपात झाल्यास, त्या दिवसापासून ६ आठवड्यांची पगारी रजा मिळते
- आजारपणाची अतिरिक्त रजा: गरोदरपणा, प्रसूती किंवा गर्भपाताशी संबंधित आजारपण असल्यास, पुराव्यासह अतिरिक्त १ महिन्याची पगारी रजा मिळू शकते
- वर्क फ्रॉम होम: प्रसूती रजा संपल्यानंतर, कामाचं स्वरूप घरून करण्यासारखं असेल, तर नियोक्त्याशी परस्पर सहमतीने घरून काम करण्याची सोय होऊ शकते — हा हमखास मिळणारा हक्क नाही, तो कामाच्या स्वरूपावर आणि नियोक्त्याच्या संमतीवर अवलंबून आहे
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
मी नवीनच नोकरीला लागले आहे, मला रजा मिळेल का?
अपेक्षित प्रसूती तारखेआधीच्या १२ महिन्यांत तुम्ही किमान ८० दिवस काम केलं असेल, तरच हा हक्क मिळतो. नवीन नोकरी असेल आणि ८० दिवसांची अट पूर्ण होत नसेल, तर हा विशिष्ट हक्क लागू होत नाही.
मी घरकामगार आहे किंवा रोजंदारीवर काम करते, मला हा हक्क आहे का?
हा विशिष्ट कायदा प्रामुख्याने संघटित क्षेत्रातील नोकऱ्यांसाठी आहे. असंघटित क्षेत्रातील महिलांसाठी प्रधानमंत्री मातृ वंदना योजना (PMMVY) या रोख मदत योजनेचा आधार घेता येतो.
दत्तक घेतलेलं मूल मोठं असेल, तरी रजा मिळते का?
हो, आता मिळते. सर्वोच्च न्यायालयाने मार्च २०२६ मध्ये वयाची अट रद्द केल्यामुळे, दत्तक घेतलेल्या मुलाचं वय कितीही असलं, तरी १२ आठवड्यांची रजा मिळण्याचा हक्क आहे.
रजेवर असताना पगार पूर्ण मिळतो का?
हो, ही रजा पगारी रजा आहे — रजेच्या संपूर्ण कालावधीसाठी सरासरी दैनिक पगाराइतकी रक्कम मिळणं अपेक्षित आहे.
