कोणी वारंवार पाठलाग करत असेल, तुमच्या नकळत तुमचे फोटो/मेसेज इतरांना पाठवत असेल, किंवा सोशल मीडियावर सतत त्रास देत असेल — तर ही घाबरून सहन करायची गोष्ट नाही. यासाठी भारतात स्पष्ट कायदेशीर तरतुदी आहेत. हा लेख शांत, व्यावहारिक भाषेत — कायदा काय म्हणतो आणि प्रत्यक्षात काय करायचं — हे सांगण्यासाठी आहे.
स्टॉकिंग म्हणजे नेमकं काय?
कायद्यानुसार (Bharatiya Nyaya Sanhita, कलम ७८), एखादा पुरुष एखाद्या स्त्रीला वारंवार संपर्क साधण्याचा प्रयत्न करत असेल — तिने स्पष्टपणे नकार दर्शवूनही — तर तो स्टॉकिंग (पाठलाग) हा गुन्हा ठरतो. हे फक्त रस्त्यावरचा पाठलाग एवढ्यापुरतं मर्यादित नाही — इंटरनेट, ईमेल किंवा इतर कोणत्याही इलेक्ट्रॉनिक माध्यमातून एखाद्या स्त्रीच्या हालचालींवर सतत लक्ष ठेवणं, हेही याच कलमाखाली गुन्हा आहे. म्हणजे सोशल मीडियावरचा पाठलाग, सतत मेसेज पाठवणं किंवा ऑनलाइन हालचाली टिपत राहणं — हे सगळं कायद्याच्या कक्षेत येतं.
पहिल्यांदा हा गुन्हा सिद्ध झाल्यास ३ वर्षांपर्यंत तुरुंगवास व दंड, आणि पुन्हा तोच गुन्हा केल्यास ५ वर्षांपर्यंत तुरुंगवास व दंड, अशी तरतूद आहे.
ऑनलाइन छळाच्या कोणत्या प्रकारांसाठी वेगळा कायदा आहे?
काही प्रकारचा ऑनलाइन छळ माहिती तंत्रज्ञान कायदा, २००० (IT Act) या वेगळ्या कायद्याखाली येतो — हा कायदा BNS पेक्षा वेगळा आहे, आणि दोन्ही कायदे एकत्र लागू होऊ शकतात:
- तुमच्या संमतीशिवाय तुमचे खासगी फोटो/व्हिडिओ काढणं किंवा पसरवणं — हे गोपनीयतेचं उल्लंघन आहे
- अश्लील किंवा लैंगिक स्वरूपाचा मजकूर/फोटो/व्हिडिओ ऑनलाइन प्रकाशित करणं किंवा पाठवणं — हाही गुन्हा आहे
म्हणजे तक्रार करताना, स्टॉकिंगसोबतच अशा गोष्टी घडल्या असतील, तर त्या दोन्ही कायद्यांखाली नोंदवता येतात — पोलीस किंवा सायबर सेल हे ठरवतात की नेमकी कोणती कलमं लागू होतात.
पहिलं आणि सर्वात महत्त्वाचं काम — पुरावा जपून ठेवा
घाबरून लगेच मेसेज, अकाउंट किंवा चॅट डिलीट करू नका — हाच सगळ्यात मोठा पुरावा आहे.
- स्क्रीनशॉट्स काढा — मेसेज, कमेंट्स, प्रोफाइल, तारीख व वेळ दिसेल असे
- ज्याच्याकडून त्रास होतोय त्या व्यक्तीचं प्रोफाइल लिंक किंवा नंबर जपून ठेवा
- मेसेज/कॉल्सची यादी (log) डिलीट करू नका
- शक्य असल्यास, घटनांची तारीखवार साधी नोंद स्वतःजवळ ठेवा
तक्रार कुठे नोंदवावी?
- cybercrime.gov.in — हे भारत सरकारचं राष्ट्रीय सायबर क्राइम तक्रार पोर्टल आहे. यावर महिला व मुलांविरुद्धच्या सायबर गुन्ह्यांसाठी खास स्वतंत्र विभाग आहे.
- १९३० — राष्ट्रीय सायबर क्राइम हेल्पलाइन, २४ तास उपलब्ध. फोन करून थेट मार्गदर्शन मिळू शकतं.
- नजीकच्या पोलीस ठाण्यातील सायबर सेल — थेट जाऊनही तक्रार नोंदवता येते.
तक्रार नोंदवताना तुमच्याकडे जमवलेले स्क्रीनशॉट्स व पुरावे सोबत ठेवा — यामुळे तपास लवकर व सुरळीत होतो.
तातडीची मदत हवी असल्यास
- महिला हेल्पलाइन — १८१ (हिंसा किंवा त्रासाच्या कोणत्याही प्रसंगी, पोलीस/कायदेशीर मदतीशी जोडणारी सेवा)
- सायबर क्राइम हेल्पलाइन — १९३०
- आणीबाणी सेवा — ११२
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
ओळखीचीच व्यक्ती त्रास देत असेल, तरी तक्रार करता येते का?
हो. स्टॉकिंग व सायबर छळाचा कायदा ओळखीची व्यक्ती असो किंवा अनोळखी — दोन्ही प्रकरणांना लागू होतो.
तक्रार केल्यावर माझी ओळख उघड होईल का?
तक्रार प्रक्रियेत तुमची माहिती संबंधित तपास यंत्रणेपुरतीच वापरली जाते. तक्रार नोंदवण्यापूर्वी काही शंका असल्यास, १९३० या हेल्पलाइनवर आधी विचारणा करता येते.
फक्त धमकीचे मेसेज आले आहेत, प्रत्यक्ष काही घडलेलं नाही — तरी तक्रार करता येते का?
हो. प्रत्यक्ष हानी होण्याची वाट पाहण्याची गरज नाही — धमकावणारे किंवा त्रास देणारे मेसेज हेही तक्रारीस पुरेसे कारण ठरू शकतात.
पुरावा नसेल तर तक्रार करताच येत नाही का?
शक्य तितके पुरावे (स्क्रीनशॉट्स, नंबर, प्रोफाइल लिंक) जमा करणं उपयुक्त ठरतं, पण पुरावा कमी असला तरी तक्रार नोंदवता येते — पोलीस/सायबर सेल पुढील तपास करतात.
