"सर्दी झालीय ना? मग आज केळं नको!" — थंडीचे दिवस आले की हे वाक्य अनेक घरांत ऐकू येतं. विशेषतः मुलांच्या बाबतीत: नाक गळायला लागलं की डब्यातलं केळं बंद. कोणी म्हणतं केळ्याने वजन वाढतं, कोणी म्हणतं मधुमेहात केळं विषासारखं, तर कोणी सांगतं रात्री केळं खाऊ नये.
दुसरीकडे, केळं हे आपल्याकडचं सर्वात स्वस्त, सगळीकडे मिळणारं आणि वर्षभर उपलब्ध असणारं फळ आहे. उपवासाच्या फराळात, देवाच्या नैवेद्यात, प्रसादात आणि मुलांच्या डब्यात — केळं आपल्या रोजच्या आयुष्याचा भाग आहे. त्यामुळे त्याच्याबद्दलच्या समजुती बरोबर आहेत की नाही, हे जाणून घेणं महत्त्वाचं आहे.
या लेखात आपण केळ्याविषयीचे पाच सर्वात प्रचलित गैरसमज एकेक करून पाहणार आहोत — विज्ञान काय सांगतं, आणि कुठे खरोखर काळजी घ्यायला हवी. पोषणाचे आकडे भारत सरकारच्या ICMR-राष्ट्रीय पोषण संस्थेच्या (ICMR-NIN) अधिकृत तक्त्यांतून घेतले आहेत.
केळ्यात काय असतं?
ICMR-NIN च्या भारतीय अन्न घटक तक्त्यांमध्ये (IFCT २०१७) केळ्याच्या अनेक भारतीय जाती तपासल्या आहेत. खालचे आकडे "रोबस्टा" जातीच्या पिकलेल्या केळ्याचे आहेत — ही कॅव्हेंडिश गटातली, बाजारात सर्रास दिसणारी मोठी पिवळी केळी.
| पोषक घटक | १०० ग्रॅम सोललेल्या पिकलेल्या केळ्यात (रोबस्टा) |
|---|---|
| ऊर्जा | ४४० kJ (सुमारे १०५ कॅलरी) |
| कर्बोदकं (कार्बोहायड्रेट) | २३.६ ग्रॅम |
| तंतुमय पदार्थ (फायबर) | १.९ ग्रॅम |
| पोटॅशियम | ३०६ मिग्रॅ |
| व्हिटॅमिन B6 | ०.४४ मिग्रॅ |
| लोह (आयर्न) | ०.२८ मिग्रॅ |
स्रोत: IFCT २०१७ (ICMR-NIN). वेगवेगळ्या जातींचे आकडे थोडे वेगळे असतात.
सोप्या भाषेत:
- झटपट ऊर्जा: केळ्यातली बहुतेक ऊर्जा कर्बोदकांतून येते. म्हणून भूक लागल्यावर किंवा कामाच्या धावपळीत केळं पटकन पोट भरतं.
- पोटॅशियम: हे खनिज हृदय, स्नायू आणि नसांच्या कामासाठी लागतं. केळं पोटॅशियमचा चांगला स्रोत आहे — आणि म्हणूनच मूत्रपिंडाच्या आजारात त्याबद्दल काळजी घ्यावी लागते (पुढे पाहू).
- व्हिटॅमिन B6: शरीरातल्या अनेक रासायनिक क्रियांसाठी लागणारं जीवनसत्त्व.
- पिकलं की बदलतं: IFCT नुसार पिकलेल्या रोबस्टा केळ्यात साखर (सुमारे १३.७ ग्रॅम) जास्त आणि स्टार्च (सुमारे ५.३ ग्रॅम) कमी असतो. उलट भाजीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या कच्च्या केळ्यात जवळजवळ सगळं स्टार्चच असतं (सुमारे १५.४ ग्रॅम) आणि साखर अगदी कमी. कच्च्या केळ्यातल्या स्टार्चचा मोठा भाग "रेझिस्टंट स्टार्च" असतो — म्हणजे जो लहान आतड्यात पचत नाही आणि फायबरसारखा काम करतो. केळं पिकत जातं तसं हा स्टार्च साखरेत बदलतो.
लोहासाठी केळ्यावर अवलंबून राहू नका
"केळं खा, रक्त वाढेल" असंही ऐकायला मिळतं. पण १०० ग्रॅम केळ्यात लोह फक्त ०.२८ मिग्रॅ असतं, तर ICMR-NIN नुसार प्रौढ स्त्रीला रोज २९ मिग्रॅ लोह लागतं. त्यामुळे केळं लोहाचा महत्त्वाचा स्रोत नाही. रक्तक्षय (ॲनिमिया) असेल तर हिरव्या पालेभाज्या, डाळी-कडधान्यं आणि डॉक्टरांनी दिलेल्या गोळ्या जास्त महत्त्वाच्या.
केळ्याविषयीचे ५ गैरसमज: खरं की खोटं?
गैरसमज १: केळं खाल्ल्याने सर्दी-खोकला होतो — खोटं
सर्दी विषाणूमुळे होते, केळ्यामुळे नाही.
सर्दी हा नाक-घशाला होणारा विषाणूजन्य (व्हायरल) संसर्ग आहे. अमेरिकेच्या रोग नियंत्रण केंद्राच्या (CDC) माहितीनुसार २०० पेक्षा जास्त प्रकारचे विषाणू सर्दी घडवू शकतात. हे विषाणू शिंका-खोकल्यातून उडणाऱ्या थेंबांमधून, आणि हात किंवा वस्तूंना लागलेल्या जंतूंमधून एकाकडून दुसऱ्याकडे पसरतात. ब्रिटनच्या आरोग्य सेवेची (NHS) माहितीही हेच सांगते. केळं खाल्ल्याने सर्दी होते किंवा वाढते, याचा कोणताही शास्त्रीय पुरावा नाही.
मग ही समजूत आली कुठून? आपल्या पारंपरिक आहारशास्त्रात पदार्थांचं "उष्ण" आणि "शीत" असं वर्गीकरण केलं जातं, आणि केळं "शीत" मानलं जातं. ही समजूत पिढ्यानपिढ्या चालत आली आहे आणि तिचा आदर आहे. पण "शीत" असणं आणि सर्दीचा विषाणू शरीरात येणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
काही जणांना केळं खाल्ल्यावर घशात कफ जास्त जाणवतो असं वाटतं. एखाद्या व्यक्तीला एखादा पदार्थ सर्दीत त्रासदायक वाटत असेल, तर तिने तो काही दिवस टाळायला हरकत नाही. पण त्यासाठी संपूर्ण कुटुंबासाठी — विशेषतः मुलांसाठी — केळं बंद करण्याची गरज नाही.
मुलांना सर्दी असताना केळं द्यावं का?
हो, देऊ शकता. भारतीय बालरोगतज्ज्ञांची संघटना (IAP) पालकांसाठीच्या मार्गदर्शिकेत "केळं, दही-ताक, पेरू, लिंबू ही फळं मुलांसाठी 'थंड' असतात" ही समजूत स्पष्टपणे चुकीची म्हणते, आणि हे पदार्थ मुलांच्या आहारात आवश्यक असल्याचं सांगते. आजारपणात मुलांची भूक कमी होते — अशा वेळी मऊ, गोड, सहज गिळता येणारं केळं उलट उपयोगी ठरू शकतं.
IAP च्या याच मार्गदर्शिकेत, सहा महिन्यांनंतर आईच्या दुधासोबत सुरू करायच्या पूरक आहारात कुस्करलेलं केळं हा योग्य पदार्थ म्हणून दिला आहे. (फळांचा रस मात्र टाळावा असं IAP सांगते — पूर्ण फळ कुस्करून द्या.)
सर्दीत ही लक्षणं दिसली तर मात्र डॉक्टरांना दाखवा: ताप ३ दिवसांपेक्षा जास्त टिकणं, १० दिवसांनंतरही बरं न वाटणं, खोकला ३ आठवड्यांपेक्षा जास्त राहणं, किंवा श्वास घ्यायला त्रास होणं.
गैरसमज २: केळ्याने वजन वाढतं — खोटं
कोणताही एक पदार्थ स्वतःहून वजन वाढवत नाही. वजन वाढतं ते दिवसभरात एकूण किती ऊर्जा (कॅलरी) घेतली आणि किती खर्च केली यावर. IFCT नुसार १०० ग्रॅम केळ्यात सुमारे १०५ कॅलरी असतात — बिस्किटांचा पुडा, वडापाव किंवा मिठाईच्या तुलनेत हा हलका, पोट भरणारा नाश्ता आहे, आणि सोबत पोटॅशियम, फायबर, जीवनसत्त्वंही मिळतात.
त्यामुळे बिस्किट किंवा गोड पदार्थाऐवजी केळं खाणं हा चांगला बदल आहे. फरक पडतो तो केळं कसं खाल्लं यावर: साखर घातलेला केळ्याचा मिल्कशेक, केळ्याचे तळलेले वेफर्स, किंवा जेवणावर वरून तीन-चार केळी — यांमुळे एकूण कॅलरी वाढू शकतात.
गैरसमज ३: मधुमेह असेल तर केळं अजिबात नको — बहुतेक वेळा खोटं
ब्रिटनची मधुमेह संस्था Diabetes UK स्पष्ट म्हणते की मधुमेह असणाऱ्यांनी द्राक्षं, केळी किंवा आंबा खाऊ नयेत, हा गैरसमज आहे. फळांमध्ये नैसर्गिक साखर असली तरी जीवनसत्त्वं, खनिजं आणि फायबरही असतात, आणि मधुमेह असणाऱ्यांनी फळं खाणं महत्त्वाचं आहे, असं ही संस्था सांगते. NHS सुद्धा मधुमेहात फळं-भाज्या असलेला संतुलित आहार सुचवते.
पण "चालतं" याचा अर्थ "कितीही चालतं" असा नाही. फळातही कर्बोदकं असतात, त्यामुळे प्रमाण महत्त्वाचं. काही व्यवहारी गोष्टी:
- लहान आकाराचं किंवा एका वेळी अर्धं केळं घ्या.
- खूप पिकलेल्यापेक्षा थोडं कमी पिकलेलं केळं निवडा — त्यात साखर कमी आणि स्टार्च जास्त असतो.
- केळं एकटं न खाता जेवणासोबत किंवा प्रथिनांसोबत (दही, शेंगदाणे, डाळ) खा.
- फळांचा रस किंवा मिल्कशेकपेक्षा पूर्ण फळ चांगलं.
मधुमेह असेल तर केळं किती आणि केव्हा खावं, हे तुमच्या स्वतःच्या डॉक्टरांना किंवा आहारतज्ज्ञांना विचारूनच ठरवा. प्रत्येकाची औषधं, साखरेची पातळी आणि आहार वेगळा असतो — त्यामुळे सगळ्यांसाठी एकच "रोज इतकी केळी" असा नियम नाही. गरोदरपणातील मधुमेह असेल तर विशेषतः तुमच्या डॉक्टरांचा सल्ला पाळा.
गैरसमज ४: रात्री केळं खाऊ नये — पुरावा नाही
रात्री केळं खाल्ल्याने नुकसान होतं, याचा कोणताही शास्त्रीय पुरावा नाही. आणि रात्री केळं खाल्ल्याने काही खास फायदा होतो, याचाही ठोस पुरावा नाही. प्रत्येकाचं पचन आणि सवय वेगळी असते — काहींना रात्री जड वाटतं, काहींना काहीच फरक पडत नाही. तुमच्या शरीराला जे सोयीचं वाटतं ते करा; रात्री केळं खाल्लं म्हणून काळजी करण्याचं कारण नाही.
गैरसमज ५: दूध आणि केळं एकत्र म्हणजे विरुद्ध आहार — आयुर्वेदाची दृष्टी आणि आधुनिक विज्ञान
आयुर्वेदात काही पदार्थ एकत्र खाणं योग्य मानलं जात नाही — याला "विरुद्ध आहार" म्हणतात. दूध आणि केळं हे त्याचं एक प्रचलित उदाहरण आहे. गंमत म्हणजे, महाराष्ट्रात दूध-केळ्याचं शिकरण अनेक घरांत आवडीने केलं जातं — त्यामुळे या विषयावर घराघरांत दोन्ही मतं ऐकायला मिळतात. विरुद्ध आहाराची संकल्पना परंपरेतली जुनी आणि आदराची समजूत आहे.
आधुनिक पोषणशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर, बहुतेक निरोगी व्यक्तींमध्ये दूध-केळं एकत्र घेतल्याने हानी होते असं माणसांवरच्या अभ्यासांत दिसलेलं नाही. २०२१ मध्ये भारतात उंदरांवर झालेल्या एका छोट्या प्रयोगात २८ दिवस हे मिश्रण दिल्यावर रक्ताच्या काही चाचण्यांमध्ये सौम्य बदल दिसले; पण तो प्राण्यांवरचा, एकाच डोसचा अभ्यास होता, आणि त्यावरून माणसांबद्दल निष्कर्ष काढता येत नाही, हे संशोधकांनीही मान्य केलं आहे.
थोडक्यात: दूध-केळं तुम्हाला सोसत नसेल, जड वाटत असेल, तर ते टाळा — त्यात काहीच गैर नाही. आणि ज्यांना ते सोसतं, त्यांना ते "विष" आहे अशी भीती बाळगण्याचं कारण नाही. पण हे मिश्रण काही खास "शक्तिवर्धक" आहे असंही नाही.
५ गैरसमज — एका नजरेत
| गैरसमज | खरं काय? |
|---|---|
| केळ्याने सर्दी-खोकला होतो | खोटं. सर्दी विषाणूमुळे होते, केळ्यामुळे नाही. |
| केळ्याने वजन वाढतं | खोटं. वजन एकूण आहारावर अवलंबून; केळं बिस्किट-मिठाईपेक्षा चांगला नाश्ता. |
| मधुमेहात केळं अजिबात नको | बहुतेक वेळा खोटं. योग्य प्रमाणात चालू शकतं — पण डॉक्टरांना विचारून. |
| रात्री केळं खाऊ नये | पुरावा नाही. सोसत असेल तर खा. |
| दूध-केळं विरुद्ध आहार | आयुर्वेदात तसं मानलं जातं; माणसांमध्ये हानीचा पुरावा नाही. सोसत नसेल तर टाळा. |
कोणी काळजी घ्यावी?
मूत्रपिंडाचा (किडनीचा) दीर्घकालीन आजार
किडनीचं एक काम म्हणजे रक्तातलं जास्तीचं पोटॅशियम बाहेर टाकणं. किडनीचा दीर्घकालीन आजार (CKD) असेल, विशेषतः पुढच्या टप्प्यांत किंवा डायलिसिसवर असाल, तर रक्तात पोटॅशियम वाढू शकतं — आणि ते हृदयासाठी धोकादायक ठरू शकतं. अशा वेळी केळ्यासारखे पोटॅशियम जास्त असलेले पदार्थ मर्यादित करावे लागू शकतात.
पण प्रत्येक किडनी-रुग्णाची गरज सारखी नसते — अमेरिकेची नॅशनल किडनी फाउंडेशन सांगते की प्रत्येकाची पोषणाची गरज वेगळी असते आणि ती आजाराच्या टप्प्यावर व रक्ताच्या तपासण्यांवर ठरते. म्हणून किडनीचा आजार असेल तर केळं खावं की नाही आणि किती, हे तुमच्या किडनीतज्ज्ञांना (नेफ्रोलॉजिस्ट) किंवा आहारतज्ज्ञांना विचारूनच ठरवा. स्वतःहून आहार बदलू नका.
मधुमेह
वर गैरसमज ३ मध्ये पाहिल्याप्रमाणे: केळं पूर्ण बंद करण्याची बहुतेक वेळा गरज नसते, पण प्रमाण, केळं किती पिकलेलं आहे आणि ते कशासोबत खाता हे महत्त्वाचं. तुमच्यासाठी योग्य प्रमाण तुमचे डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञच सांगू शकतात.
केळ्याची ॲलर्जी
केळ्याची ॲलर्जी दुर्मीळ आहे. पण ज्यांना लेटेक्सची ॲलर्जी आहे (रबराचे हातमोजे, फुगे यांमधला घटक), त्यांच्यापैकी काहींना केळं, ॲव्होकॅडो, किवी यांसारख्या फळांचीही ॲलर्जी असू शकते — याला "लेटेक्स-फळ सिंड्रोम" म्हणतात. केळं खाल्ल्यावर तोंडात-घशात खाज, ओठ सुजणं, पित्त उठणं असं जाणवलं तर डॉक्टरांना दाखवा. श्वास घ्यायला त्रास, घसा आवळल्यासारखं वाटणं किंवा चक्कर आली तर ती आपत्कालीन स्थिती आहे — लगेच दवाखाना गाठा.
कार्बाइडने पिकवलेलं केळं कसं ओळखावं?
केळी, आंबे, पपई लवकर पिकवण्यासाठी काही व्यापारी कॅल्शियम कार्बाइड — बाजारात ज्याला "मसाला" म्हणतात — वापरतात. ही खरी आणि वारंवार दिसणारी समस्या आहे.
भारतीय अन्न सुरक्षा व मानक प्राधिकरणाने (FSSAI) १६ एप्रिल २०२६ च्या ॲडव्हायजरीत पुन्हा स्पष्ट केलं आहे:
- फळं पिकवण्यासाठी कॅल्शियम कार्बाइड ("मसाला") वापरण्यावर कायद्याने बंदी आहे. FSSAI नुसार यामुळे गिळायला त्रास, उलट्या, त्वचेवर जखमा असे गंभीर आरोग्य धोके संभवतात.
- काही व्यापारी केळी आणि इतर फळं इथेफॉनच्या द्रावणात बुडवून पिकवत असल्याचं आढळलं आहे. FSSAI च्या नियमांनुसार फळांचा इथिलीन पावडर किंवा द्रवाशी थेट संपर्क येऊ देणं मनाई आहे.
- परवानगी आहे ती फक्त नियंत्रित चेंबरमध्ये इथिलीन वायूने पिकवण्याला. इथिलीन हा फळं पिकताना त्यांच्यातच नैसर्गिकरीत्या तयार होणारा वायू आहे.
FSSAI ने याआधी २०२३ आणि २०२५ मध्येही याच विषयावर इशारे दिले होते — म्हणजे ही समस्या दरवर्षी परत येते.
घरी ओळखता येतं का? — प्रामाणिक उत्तर: खात्रीने नाही
सोशल मीडियावर "कार्बाइडचं केळं ओळखण्याच्या चाचण्या" खूप फिरतात — उदा. देठ हिरवा पण साल एकदम पिवळी, साल बाहेरून एकसारखी चमकदार पिवळी पण आतून गर कडक किंवा कच्चा, चव फिकी. या फक्त शंका घेण्याच्या खुणा आहेत, पुरावा नाही. नैसर्गिकरीत्या किंवा इथिलीनने पिकलेल्या केळ्यांतही यातल्या काही खुणा दिसू शकतात. FSSAI च्या स्वतःच्या कागदपत्रांतही म्हटलं आहे की कार्बाइडचा फळावर अंश राहत नाही, म्हणून त्याची चाचणी फळावर करता येत नाही — ती गोदाम किंवा पिकवण्याच्या खोलीत करावी लागते.
त्यामुळे घरच्या घरी "चाचणी" करण्यापेक्षा हे व्यवहारी उपाय जास्त उपयोगी:
- विश्वासू विक्रेत्याकडून फळं घ्या; ते फळं कशी पिकवतात हे विचारायला संकोच करू नका.
- केळं सोलण्यापूर्वी पाण्याखाली धुवा, आणि सोलल्यानंतर हात धुवा.
- फळांच्या क्रेटमध्ये किंवा पेटीत छोट्या पुड्यांत "मसाला" (कार्बाइडचे खडे) दिसला, तर ती फळं घेऊ नका.
- शंका असेल तर तक्रार करा: FSSAI चं Food Safety Connect ॲप किंवा FSSAI च्या संकेतस्थळावरील तक्रार सुविधा वापरा, किंवा महाराष्ट्राच्या अन्न व औषध प्रशासनाकडे (FDA) कळवा. तक्रार संबंधित अन्न सुरक्षा अधिकाऱ्यांकडे पाठवली जाते आणि मिळालेल्या क्रमांकावरून तिचा पाठपुरावा करता येतो.
जळगावचं केळं: महाराष्ट्राची ओळख
केळं म्हटलं की महाराष्ट्रात आधी आठवतो तो खान्देशातला जळगाव जिल्हा. इथल्या केळ्याला २०१६ मध्ये भौगोलिक मानांकन (GI टॅग) मिळालं — म्हणजे "जळगाव केळं" हे नाव त्या भागाची खास ओळख म्हणून कायद्याने नोंदलं गेलं. केंद्र सरकारच्या माहितीनुसार ही नोंदणी जळगावच्या निसर्गराजा कृषी विज्ञान केंद्राकडे आहे, आणि २०२१ मध्ये GI प्रमाणित जळगाव केळ्यांची पहिली खेप दुबईला निर्यात झाली.
याशिवाय राज्यात छोट्या आकाराची, गोडसर वेलची केळीही लोकप्रिय आहेत, आणि भाजीसाठी कच्ची केळी वापरली जातात. कच्च्या केळ्याची भाजी, केळ्याचं शिकरण, उपवासाला केळं — आपल्या स्वयंपाकघरात केळं अनेक रूपांत येतं. स्थानिक, हंगामातलं, स्वस्त फळ म्हणून केळं रोजच्या आहारात सहज बसतं.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
रोज किती केळी खावीत?
सगळ्यांसाठी "रोज इतकी केळी" असा नियम नाही. ICMR-NIN च्या २०२४ च्या आहार मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार रोजच्या आहारात साधारण १०० ग्रॅम फळं असावीत, आणि ती वेगवेगळ्या प्रकारची असावीत. म्हणजे केळं हा एक चांगला पर्याय आहे, पण रोज फक्त केळ्यावर न थांबता हंगामातली इतर फळंही खा. मधुमेह किंवा किडनीचा आजार असेल तर प्रमाण डॉक्टरांना विचारा.
कच्चं (हिरवं) केळं चांगलं की पिकलेलं?
दोन्ही चांगले. कच्च्या केळ्यात रेझिस्टंट स्टार्च जास्त असतो आणि साखर कमी; केळं पिकत जातं तसं स्टार्च साखरेत बदलतो — २०२१ च्या एका अभ्यासात पिकताना केळ्यातली साखर मोठ्या प्रमाणात वाढलेली दिसली. पिकलेलं केळं पचायला सोपं आणि गोड असतं. कच्चं केळं आपल्याकडे बहुतेक भाजी म्हणून शिजवून खाल्लं जातं.
काळे डाग पडलेलं केळं खावं का?
सालीवर काळे-तपकिरी ठिपके म्हणजे साधारणपणे केळं चांगलं पिकलं आहे, खराब झालं आहे असं नाही. अशा केळ्यात साखर जास्त असते आणि ते जास्त गोड लागतं. पण बुरशी दिसली, आंबट-कुजका वास आला, किंवा गर पाणीदार होऊन सडला असेल तर ते खाऊ नका.
गरोदरपणात केळं खाणं चांगलं का?
हो — विविध फळं-भाज्या असलेल्या संतुलित आहाराचा भाग म्हणून केळं खाऊ शकता. ते ऊर्जा, पोटॅशियम आणि व्हिटॅमिन B6 देतं. पण केळं लोहाचा मोठा स्रोत नाही, त्यामुळे रक्तक्षयासाठी त्यावर अवलंबून राहू नका. गरोदरपणातील मधुमेह असेल तर प्रमाण डॉक्टरांना विचारा.
व्यायामानंतर केळं खावं का?
खाऊ शकता. केळ्यातून झटपट कर्बोदकं (ऊर्जा) आणि पोटॅशियम मिळतं, आणि ते सोबत न्यायलाही सोपं असतं. सामान्य व्यायामानंतर एखादं केळं, थोडं पाणी आणि नंतर नेहमीचं जेवण पुरेसं आहे.
पुढे वाचा
- सर्वच कर्बोदके शरीरासाठी वाईट असतात का? जाणून घ्या आरोग्यदायी भाज्यांमधील कर्बोदकांचे महत्त्व! →
- मधुमेह म्हणजे नेमकं काय? जाणून घ्या याची लक्षणे आणि वेळीच ओळखण्याचे मार्ग! →
- PCOS मुळे वजन वाढतंय का? आहार आणि जीवनशैली →
- गरोदरपणात कोणती जीवनसत्त्वे आवश्यक आहेत? जाणून घ्या तुमच्या आणि बाळाच्या आरोग्यासाठी महत्त्वाची यादी! →
- गरोदरपणात थकवा आणि चक्कर येतेय का? जाणून घ्या ॲनिमियाची लक्षणे आणि वेळीच उपाय! →



