मुलीच्या जन्मानंतर तिच्या शिक्षणासाठी किंवा लग्नासाठी लवकर बचत सुरू करावी, असं अनेक पालकांना वाटतं — पण नेमकी कुठे व कशी सुरुवात करावी, हे स्पष्ट नसतं. सुकन्या समृद्धी योजना (SSY) ही याच उद्देशासाठी भारत सरकारने खास तयार केलेली बचत योजना आहे. या लेखात पात्रता, खातं उघडण्याची प्रक्रिया, सध्याचा व्याजदर आणि ही योजना खरंच फायद्याची का ठरते, हे सोप्या भाषेत पाहूया.
महत्त्वाची सूचना: व्याजदर व काही नियम वेळोवेळी बदलू शकतात — खाली दिलेला व्याजदर सध्याच्या (जुलै–सप्टेंबर २०२६) तिमाहीचा आहे. खातं उघडण्यापूर्वी नजीकच्या पोस्ट ऑफिस किंवा बँकेत सध्याचा दर एकदा खात्री करून घ्या.
सुकन्या समृद्धी योजना म्हणजे काय?
ही भारत सरकारची एक दीर्घकालीन बचत योजना आहे, जी खास मुलीच्या भविष्यासाठी — तिचं शिक्षण व लग्न — या दोन गरजांसाठी तयार केली गेली आहे. पोस्ट ऑफिस तसंच बहुतांश सरकारी व काही खासगी बँकांमध्ये हे खातं उघडता येतं.
पात्रता कोणाला आहे?
- मुलगी भारतीय निवासी असावी
- खातं उघडताना मुलीचं वय १० वर्षांपेक्षा कमी असावं — मुलगी १० वर्षांची झाल्यावर तिच्या नावे नवीन खातं उघडता येत नाही
- एका मुलीच्या नावे फक्त एकच खातं उघडता येतं
- एका कुटुंबात जास्तीत जास्त दोन मुलींसाठी खाती उघडता येतात — जुळ्या किंवा तिळ्या मुली असल्यास या मर्यादेला अपवाद आहे
खातं कसं उघडावं?
खातं मुलीच्या पालक किंवा कायदेशीर पालकाच्या नावे उघडलं जातं व ते चालवलं जातं (मुलगी १८ वर्षांची होईपर्यंत). आवश्यक कागदपत्रं:
- मुलीचा जन्म दाखला
- पालकाचा ओळखपत्र व पत्त्याचा पुरावा (KYC कागदपत्रं)
- सुकन्या समृद्धी योजनेचा अर्ज (पोस्ट ऑफिस किंवा बँकेत उपलब्ध)
खातं नजीकच्या पोस्ट ऑफिसमध्ये किंवा योजनेस अधिकृत असलेल्या बँकेच्या शाखेत उघडता येतं.
किती रक्कम भरावी लागते?
- किमान वार्षिक भरणा: ₹२५०
- कमाल वार्षिक भरणा: ₹१.५ लाख
- भरणा खातं उघडल्यापासून १५ वर्षांपर्यंत करता येतो
- एखाद्या वर्षी किमान रक्कम भरली नाही, तर खातं "डिफॉल्ट" खातं होतं — मात्र ते किरकोळ दंड भरून पुन्हा सुरू करता येतं
सध्याचा व्याजदर किती आहे?
जुलै–सप्टेंबर २०२६ या तिमाहीसाठी सुकन्या समृद्धी योजनेचा व्याजदर ८.२% वार्षिक आहे (वार्षिक चक्रवाढ पद्धतीने). हा दर केंद्र सरकारकडून दर तिमाहीला जाहीर केला जातो आणि तो बदलू शकतो — त्यामुळे हा दर कायमस्वरूपी समजू नये, प्रत्यक्ष भरणा करताना चालू दर तपासून घ्यावा.
मुदतपूर्ती व पैसे काढण्याचे नियम
- खातं उघडल्यापासून २१ वर्षांनी मुदतपूर्ती होते
- मुलगी १८ वर्षांची झाल्यावर किंवा दहावी उत्तीर्ण झाल्यावर (जे आधी घडेल), उच्च शिक्षणासाठी मागील आर्थिक वर्षअखेरील शिल्लक रकमेच्या कमाल ५०% रक्कम काढता येते
- मुलीचं वय १८ वर्षांपेक्षा जास्त झाल्यावर लग्नानिमित्त खातं बंद करता येतं (लग्नाच्या १ महिना आधीपासून ते ३ महिन्यांनंतरपर्यंत अर्ज करता येतो)
- खातेधारकाचा मृत्यू झाल्यास किंवा गंभीर आजारासारख्या विशेष मानवतावादी कारणांसाठी (केंद्र सरकारच्या मंजुरीने) मुदतपूर्व खातं बंद करता येतं
- इतर कोणत्याही कारणासाठी मुदतपूर्व खातं बंद केल्यास, SSY च्या दराऐवजी पोस्ट ऑफिस बचत खात्याचा (कमी) दर लागू होतो
करसवलत — EEE दर्जा
सुकन्या समृद्धी योजनेला आयकर कायद्याच्या कलम ८०C अंतर्गत EEE (Exempt-Exempt-Exempt) दर्जा आहे — म्हणजे:
- दरवर्षी भरलेल्या रकमेवर ₹१.५ लाखांपर्यंत ८०C अंतर्गत वजावट मिळते (जुन्या करप्रणालीत)
- दरवर्षी जमा होणारं व्याज करमुक्त असतं
- मुदतपूर्तीनंतर मिळणारी संपूर्ण रक्कमही करमुक्त असते
PPF किंवा बँक FD पेक्षा ही योजना का फायद्याची ठरते?
मुलीच्या भविष्यासाठी बचत करताना उपलब्ध पर्यायांची तुलना केल्यास, सुकन्या समृद्धी योजना सध्या स्पष्टपणे पुढे आहे:
| बचत पर्याय | सध्याचा व्याजदर | कर स्थिती |
|---|---|---|
| सुकन्या समृद्धी योजना | ८.२% | पूर्णपणे करमुक्त (EEE) |
| PPF (पब्लिक प्रॉव्हिडंट फंड) | ७.१% | पूर्णपणे करमुक्त (EEE) |
| बँक मुदत ठेव (उदा. SBI, ५ वर्षांसाठी) | सुमारे ६.५% | व्याजावर कर लागू होतो |
सुकन्या समृद्धी योजना ही सध्या उपलब्ध असलेल्या प्रमुख सरकारी बचत योजनांपैकी सर्वाधिक व्याजदर देणारी योजना आहे, आणि करमुक्त असल्याने प्रत्यक्ष हातात येणारा फायदा बँक FD पेक्षा लक्षणीयरीत्या जास्त असतो. मात्र लक्षात ठेवा — ही रक्कम फक्त मुलीच्या शिक्षण/लग्नासाठीच वापरता येते, त्यामुळे इतर गरजांसाठी लागणारी बचत यात न ठेवता वेगळी ठेवावी.
टीप: वरील तिन्ही व्याजदर जुलै–सप्टेंबर २०२६ या तिमाहीचे आहेत. PPF चा दरही केंद्र सरकारकडून दर तिमाहीला बदलू शकतो, आणि बँक FD चे दर बँकेनुसार व वेळोवेळी बदलतात — त्यामुळे निर्णय घेण्यापूर्वी सर्व दर पुन्हा एकदा पडताळून घ्यावेत.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
दोनपेक्षा जास्त मुली असल्यास तिसऱ्या मुलीचं खातं उघडता येतं का?
सर्वसाधारणपणे नाही — एका कुटुंबात जास्तीत जास्त दोन खाती उघडता येतात. मात्र दुसऱ्या प्रसूतीत जुळ्या किंवा तिळ्या मुली झाल्यास, या मर्यादेला अपवाद मिळू शकतो.
एका वर्षी पैसे भरता आले नाहीत तर खातं बंद होतं का?
नाही, खातं बंद होत नाही — ते "डिफॉल्ट" खातं होतं. किरकोळ दंडासह पुढील वर्षी किमान रक्कम भरून खातं पुन्हा नियमित करता येतं.
मुलगी १० वर्षांपेक्षा मोठी असेल तर काय पर्याय आहेत?
अशा वेळी सुकन्या समृद्धी योजनेचं खातं उघडता येत नाही — PPF किंवा इतर बचत योजनांचा विचार करावा लागतो.
व्याजदर दरवर्षी बदलतो का?
व्याजदर दर तिमाहीला (३ महिन्यांनी) केंद्र सरकारकडून जाहीर केला जातो, त्यामुळे तो वर्षभरातही बदलू शकतो. मात्र आधीच जमा झालेल्या रकमेवरील व्याज त्या-त्या तिमाहीच्या दराने मोजलं जातं.
