स्त्रोतांसह पडताळलेली आरोग्य माहिती, मराठीत
मराठी
StreeAyu · Women's Health
पांढऱ्या पार्श्वभूमीवर लाल सफरचंद, पानासह हिरवा पेरू, संत्रं आणि दोन पिवळी केळी; बाजूला गुलाबी पट्टीवर 'रोज एक सफरचंद खाल्लं तर डॉक्टरकडे जावं लागत नाही का?' आणि पिवळसर पट्टीवर 'जाणून घ्या या म्हणीमागचं खरं सत्य!' असा मजकूर, शेजारी प्रश्नचिन्ह

रोज एक सफरचंद खाल्लं तर डॉक्टरकडे जावं लागत नाही का? जाणून घ्या या म्हणीमागचं खरं सत्य!

लेखक: स्त्रीआयु टीम१६ नोव्हेंबर, २०२६९ मिनिटं वाचन

"An apple a day keeps the doctor away" — "रोज एक सफरचंद खा, डॉक्टरकडे जायची वेळच येणार नाही." ही इंग्रजी म्हण आपल्याकडे शाळेपासून ऐकलेली असते. घरात कोणी आजारी पडलं की भेटायला जाताना सफरचंदांची पिशवी नेण्याची पद्धतही अनेक कुटुंबांत आहे — जणू सफरचंद म्हणजे "आरोग्याचं फळ."

पण सफरचंद महाग असतं. अनेक घरांत "रोज एक सफरचंद" परवडत नाही, आणि मग मनात अपराधी भावना येते — मुलांना पुरेसं पौष्टिक देत नाही का? या लेखात आपण पाहू: ही म्हण कुठून आली, विज्ञान काय सांगतं, सफरचंदाविषयीचे पाच प्रचलित गैरसमज, आणि — सर्वात महत्त्वाचं — सफरचंद परवडत नसेल तर काळजी का करू नये.

"An apple a day" ही म्हण कुठून आली?

ही म्हण इंग्लंडजवळच्या वेल्स भागातली. ती पहिल्यांदा १८६६ मध्ये छापली गेली, तेव्हा तिचं रूप थोडं वेगळं होतं — "झोपताना एक सफरचंद खा, म्हणजे डॉक्टरची कमाई बंद होईल" अशा अर्थाचं यमक. आजचं रूप साधारण १९१३ पासून प्रचलित झालं. म्हणजे ही म्हण आहे, वैद्यकीय निष्कर्ष नाही.

शास्त्रीय अभ्यास काय सांगतो?

२०१५ मध्ये अमेरिकेच्या JAMA Internal Medicine या वैद्यकीय नियतकालिकात या म्हणीची चक्क "चाचणी" घेणारा एक अभ्यास प्रसिद्ध झाला. शीर्षकापासूनच त्याची शैली हलकीफुलकी होती, पण विश्लेषण खरं, तज्ज्ञांनी तपासलेलं होतं. (हा अमेरिकेतला डेटा आहे, हे लक्षात ठेवा.)

  • अमेरिकेच्या राष्ट्रीय आरोग्य-पोषण सर्वेक्षणातल्या (NHANES) ८,३९९ प्रौढांची माहिती तपासली गेली.
  • त्यापैकी ७५३ जण (सुमारे ९%) रोज किमान एक छोटं सफरचंद (सुमारे १४९ ग्रॅम) खाणारे होते.
  • "डॉक्टरपासून दूर" म्हणजे वर्षभरात जास्तीत जास्त एकदा डॉक्टरकडे जाणं, असं मोजलं गेलं.

निकाल: सुरुवातीला सफरचंद खाणारे थोडे जास्त "डॉक्टरपासून दूर" दिसले (३९% विरुद्ध ३४%). पण सफरचंद खाणारे जास्त शिकलेले होते आणि धूम्रपान कमी करत होते. हे फरक हिशोबात धरल्यावर हा फरक राहिला नाही.

थोडक्यात: रोज सफरचंद खाणारे डॉक्टरकडे कमी गेले, असं या अभ्यासात सिद्ध झालं नाही.

एक गोष्ट मात्र दिसली — रोज सफरचंद खाणारे डॉक्टरांनी लिहून दिलेली औषधं थोडी कमी घेत होते, पण हा संबंध अगदी काठावरचा होता. आणि हा एका वेळच्या सर्वेक्षणाचा अभ्यास असल्याने त्यावरून "सफरचंदामुळे औषधं कमी लागली" असा कार्यकारणभाव सिद्ध होत नाही, हे संशोधकांनीच स्पष्ट लिहिलं आहे.

सफरचंदात नेमकं काय असतं?

ICMR-NIN च्या भारतीय अन्न घटक तक्त्यांनुसार (IFCT २०१७), मोठ्या सफरचंदाच्या १०० ग्रॅममध्ये साधारण ८३ ग्रॅम पाणी आणि २.६ ग्रॅम तंतुमय पदार्थ (फायबर) असतात. म्हणजे सफरचंद रसाळ, पोट भरणारं आणि कमी कॅलरीचं फळ आहे.

IFCT नुसार या फायबरपैकी जवळजवळ अर्धा भाग विरघळणारा फायबर आहे — सफरचंदात असा फायबर मुख्यतः पेक्टिन स्वरूपात असतो. शिवाय फळं-भाज्यांप्रमाणे सफरचंदातही पॉलिफिनॉल्स नावाची वनस्पतीजन्य संयुगं असतात. हे चांगलं आहे — पण "सफरचंद म्हणजे जीवनसत्त्वांची खाण" असं मात्र नाही. उदाहरणार्थ, IFCT नुसार सफरचंदात व्हिटॅमिन C फारच कमी असतं (पुढच्या भागात तुलना पाहा).

सफरचंदाविषयीचे ५ गैरसमज: खरं की खोटं?

गैरसमज १: रोज एक सफरचंद खाल्लं की डॉक्टरची गरज नाही — खोटं

वर पाहिल्याप्रमाणे, अभ्यासात हे सिद्ध झालं नाही. कोणतंही एक फळ डॉक्टरांची, तपासण्यांची किंवा औषधांची जागा घेऊ शकत नाही. आरोग्य टिकतं ते रोजच्या संतुलित आहाराने, हालचालीने, पुरेशा झोपेने आणि वेळोवेळी केलेल्या तपासण्यांनी. आजारी माणसाला भेटायला जाताना सफरचंद नेणं ही प्रेमाची, काळजीची प्रथा आहे — आणि तेवढीच ती छान आहे. पण त्याऐवजी हंगामातली कोणतीही ताजी फळं नेली तरी तितकीच चांगली.

गैरसमज २: सफरचंदाची साल काढूनच खावं — खोटं

सफरचंदाच्या सालीत फायबरचा मोठा वाटा असतो. अमेरिकेच्या कृषी विभागाच्या (USDA) आकडेवारीनुसार, १०० ग्रॅम सालीसकट सफरचंदात सुमारे २.४ ग्रॅम फायबर असतं, तर साल काढल्यावर ते सुमारे १.३ ग्रॅम राहतं — म्हणजे साल काढली की जवळजवळ अर्धं फायबर जातं.

म्हणून सफरचंद नीट धुवा आणि सालीसकट खा. मात्र लहान बाळांना, दात किंवा चावण्याचा त्रास असलेल्या ज्येष्ठांना साल काढून, किसून किंवा शिजवून देणं अगदी योग्य आहे.

गैरसमज ३: चमकणारं सफरचंद म्हणजे प्लास्टिक किंवा घातक मेण — बहुतेक वेळा खोटं

बाजारातली सफरचंदं कधी कधी खूप चमकतात. लांबच्या वाहतुकीत आणि साठवणीत फळ टिकावं म्हणून कधी कधी त्यावर मेणाचा पातळ थर दिला जातो.

FSSAI च्या नियमानुसार (नियम २.३.६):

  • ताजी फळं-भाज्या मेण, मिनरल ऑइल आणि रंग यांपासून मुक्त असाव्यात.
  • अपवाद फक्त तीन मेणांचा: मधमाशीचं मेण (बीसवॅक्स), कार्नौबा मेण (एका ताडाच्या पानांपासून मिळणारं) आणि शेलॅक — तेही योग्य प्रमाणात आणि पॅकवर तसं लेबल लावून.
  • म्हणजे पॅराफिनसारखं खनिज मेण वापरायला परवानगी नाही.

म्हणजे परवानगी असलेलं मेण "प्लास्टिक" नाही. तरीही काळजी म्हणून: सफरचंद वाहत्या पाण्याखाली हाताने चोळून धुवा आणि स्वच्छ कापडाने पुसा. शंका असेल तर साल काढून खाऊ शकता, पण त्याची सक्ती नाही.

गैरसमज ४: सफरचंदाच्या बिया गिळल्या तर विषबाधा होते — खोटं (पण बिया वाटू नका)

सफरचंदाच्या बियांमध्ये ॲमिग्डालिन नावाचं संयुग असतं. बिया चावल्या किंवा वाटल्या तर त्यातून शरीरात सायनाइड तयार होऊ शकतं. पण बियांवर कडक कवच असतं आणि त्यात ॲमिग्डालिन अगदी थोडं असतं.

अमेरिकेच्या विषबाधा नियंत्रण केंद्रांच्या माहितीनुसार:

  • चुकून काही अख्ख्या बिया गिळल्या गेल्या तर काहीही करायची गरज नाही — त्या धोकादायक नाहीत.
  • धोका फक्त खूप मोठ्या प्रमाणात बिया चावून किंवा वाटून खाल्ल्या तर.

म्हणून व्यवहारात: बिया जाणूनबुजून चावू नका, स्मूदी किंवा चटणीत बिया वाटू नका, आणि लहान मुलांना देताना बिया काढून द्या. चुकून मोठ्या प्रमाणात बिया चावून खाल्ल्या गेल्या असतील तर लगेच डॉक्टरांशी संपर्क साधा.

गैरसमज ५: सफरचंदाचा ज्यूस पिणं म्हणजे सफरचंद खाणंच — खोटं

फळाचा रस काढला की बहुतेक फायबर मागे राहतं, आणि रसातली साखर पटकन शरीरात जाते. जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) फळांच्या रसातल्या साखरेला "मुक्त साखर" (free sugar) मानते — म्हणजे ज्या साखरेचं प्रमाण मर्यादित ठेवायला हवं ती. पूर्ण फळातली साखर यात मोजली जात नाही.

ICMR-NIN च्या २०२४ च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार:

  • ताजं पूर्ण फळ हे ताज्या रसापेक्षा पोषणाच्या दृष्टीने श्रेष्ठ आहे, कारण त्यात फायबर आणि इतर पोषक घटक टिकतात.
  • ताजा रस प्यायचाच असेल तर कधीतरी, आणि एका व्यक्तीसाठी १००–१५० ग्रॅमपेक्षा जास्त फळांचा नसावा.
  • बाजारातले पॅकबंद ज्यूस टाळावेत — त्यांत फळाचा गर कधी कधी अगदी कमी असतो आणि साखर जास्त.

मुलांसाठी: भारतीय बालरोगतज्ज्ञांची संघटना (IAP) लहान मुलांच्या पूरक आहारात फळांचे रस आणि फ्रूट ड्रिंक्स टाळायला सांगते. मुलांना रस न देता पूर्ण फळ — कुस्करून, किसून किंवा तुकडे करून — द्या.

५ गैरसमज — एका नजरेत

गैरसमजखरं काय?
रोज एक सफरचंद = डॉक्टरची गरज नाहीखोटं. अभ्यासात हे सिद्ध झालं नाही; संतुलित आहार आणि तपासण्या महत्त्वाच्या.
साल काढूनच खावंखोटं. साल काढली की जवळजवळ अर्धं फायबर जातं; धुवून सालीसकट खा.
चमकणारं सफरचंद = घातक मेणबहुतेक वेळा खोटं. FSSAI फक्त तीन सुरक्षित मेणांना परवानगी देते; धुवून खा.
बिया गिळल्या तर विषबाधाखोटं. चुकून गिळलेल्या थोड्या बिया धोकादायक नाहीत; बिया वाटू किंवा चावू नका.
ज्यूस = सफरचंदखोटं. ज्यूसमध्ये फायबर जातं; पूर्ण फळ जास्त चांगलं.

सफरचंद कसं निवडावं, धुवावं आणि खावं?

  • निवडताना: घट्ट, जड लागणारं, सुरकुत्या किंवा मऊ कुजलेले डाग नसलेलं सफरचंद घ्या. हलकासा मार लागलेला भाग असेल तर तेवढा कापून उरलेलं सफरचंद खाऊ शकता — पूर्ण फेकून देण्याची गरज नाही. पण बुरशी, कुजका वास किंवा आतपर्यंत सडलेलं असेल तर ते खाऊ नका.
  • धुताना: अमेरिकेच्या अन्न व औषध प्रशासनाच्या (FDA) सल्ल्यानुसार फळं साध्या वाहत्या पाण्याखाली हाताने चोळून धुवा. साबण किंवा "फ्रूट वॉश" वापरायची गरज नाही. फळ कापण्या-सोलण्यापूर्वी धुवा, म्हणजे सालीवरची घाण सुरीने आत जात नाही. नंतर स्वच्छ कापडाने पुसा.
  • खाताना: सालीसकट, कापल्यावर लगेच. कापलेलं सफरचंद हवेत तपकिरी होतं — ते खराब झालेलं नसतं, तो फक्त हवेशी होणारा नैसर्गिक बदल आहे.

रोजचं फळ: सफरचंदच का हवं?

नाही — सफरचंदच हवं असं अजिबात नाही. हा या लेखातला सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा आहे.

ICMR-NIN च्या २०२४ च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार रोज साधारण १०० ग्रॅम ताजी फळं खावीत, आणि ती "ताजी, स्थानिक आणि शक्यतो हंगामी" असावीत. ही मार्गदर्शक तत्त्वं स्पष्ट सांगतात की कोणत्याही एका फळात सगळी पोषक तत्त्वं नसतात — वेगवेगळ्या रंगांची, वेगवेगळी फळं खाणं हीच खरी गुरुकिल्ली आहे.

आणि आपल्याकडची स्वस्त फळं काही बाबतीत सफरचंदापेक्षा पुढे आहेत. IFCT २०१७ नुसार, १०० ग्रॅममध्ये व्हिटॅमिन C:

  • सफरचंद: सुमारे ३.६ मिग्रॅ
  • पेरू: सुमारे २१४ मिग्रॅ
  • आवळा: सुमारे २५२ मिग्रॅ

म्हणजे पेरूत सफरचंदाच्या सुमारे ६० पट व्हिटॅमिन C, आणि फायबरही साधारण तिप्पट असतं.

फळसाधारण उपलब्धताकशासाठी चांगलं (IFCT २०१७ नुसार)
पेरूपावसाळा ते हिवाळाव्हिटॅमिन C आणि फायबर भरपूर
आवळाहिवाळाव्हिटॅमिन C भरपूर, फायबर
संत्रं / मोसंबीहिवाळा (नागपूरची संत्री प्रसिद्ध)व्हिटॅमिन C
पपईवर्षभरकॅरोटीन (शरीरात व्हिटॅमिन A बनतं), व्हिटॅमिन C
आंबाउन्हाळाकॅरोटीन
केळंवर्षभरपोटॅशियम, झटपट ऊर्जा
सफरचंदहंगामात स्वस्तफायबर (सालीत), पाणी

तक्त्यात दिलेला हंगाम साधारण आहे; भागानुसार बदलू शकतो.

त्यामुळे रोज सफरचंद परवडत नसेल तर अपराधी वाटून घेऊ नका. बाजारात त्या दिवशी जे ताजं, स्थानिक आणि स्वस्त फळ मिळतंय, ते मुलांना आणि स्वतःला द्या — ते तितकंच मोलाचं आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

मधुमेह असेल तर सफरचंद खाऊ शकतो का?

बहुतेक वेळा हो. ब्रिटनची मधुमेह संस्था Diabetes UK सांगते की मधुमेह असणाऱ्यांनी फळं खाणं महत्त्वाचं आहे, फक्त फळांतही कर्बोदकं असल्याने प्रमाणाकडे लक्ष द्यावं. सफरचंद पूर्ण फळ म्हणून, सालीसकट खा — रस नको. तुमच्यासाठी योग्य प्रमाण तुमचे डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञच सांगू शकतात.

रिकाम्या पोटी सफरचंद खावं का?

रिकाम्या पोटी सफरचंद खाणं हानिकारक आहे, असा कोणताही शास्त्रीय पुरावा नाही — आणि त्याचा काही खास फायदा होतो असाही नाही. काहींना रिकाम्या पोटी फळ खाल्ल्यावर अस्वस्थ वाटू शकतं; तसं असेल तर काहीतरी खाऊन मग फळ खा. तुमच्या शरीराला जे सोयीचं वाटेल ते करा.

रात्री सफरचंद खाल्लं तर चालतं का?

चालतं. रात्री फळ खाणं हानिकारक आहे याचा पुरावा नाही. पचन आणि सवयी व्यक्तीनुसार वेगळ्या असतात — रात्री जड वाटत असेल तर दिवसा खा, इतकंच.

बाळाला सफरचंद कधीपासून देऊ शकतो?

सहा महिन्यांनंतर, आईच्या दुधासोबत पूरक आहार सुरू करताना. ICMR-NIN च्या मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये वाफवलेलं आणि मऊ वाटलेलं (प्युरी केलेलं) सफरचंद हा बाळासाठीच्या सुरुवातीच्या पदार्थांपैकी एक म्हणून दिला आहे. एका वेळी एकच नवा पदार्थ, ४–५ दिवस सलग द्या. साखर घालू नका, बिया काढा, आणि रस देऊ नका.

सफरचंदाने वजन कमी होतं का?

सफरचंद "चरबी जाळणारं" फळ नाही. पण त्यात पाणी आणि फायबर जास्त असल्याने ते पोट भरतं, आणि बिस्किट-चिप्स-मिठाईऐवजी खाल्लं तर एकूण कॅलरी कमी व्हायला मदत होते. वजन कमी होणं हे संपूर्ण आहार, हालचाल आणि झोपेवर अवलंबून असतं — एका फळावर नाही.

गरोदरपणात सफरचंद खाणं सुरक्षित आहे का?

हो — नीट धुवून, विविध फळांचा भाग म्हणून. गरोदरपणात ICMR-NIN व्हिटॅमिन C साठी आवळा, पेरू, संत्री अशी फळं विशेष सुचवते, त्यामुळे फक्त सफरचंदावर अवलंबून न राहता फळं बदलत राहा.

हा लेख डॉक्टरांनी लिहिलेला नाही. वैद्यकीयदृष्ट्या प्रमाणित स्त्रोतांच्या आधारे तयार केला आहे.

वैद्यकीय सूचना: ही माहिती केवळ शैक्षणिक हेतूसाठी आहे. कोणत्याही आरोग्य समस्येसाठी कृपया डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.